آدمون تاریخ
آدمونِ تاریخ یا جهانِ تاریخ، پیشاتاریخ جه بَی تا إسا، انسانیت بگذشتیِ ثبت هسته. أمروزی آدمون حدود ۳۰۰٬۰۰۰ سال پیش آفریقا دله تکامل بیتنه و اول شکارچی-جمعکر زندگی داشتنه. وشون آخرین یخبندون گدر آفریقا جه کوچ هاکردنه و این دورهیِ پایان دله، ۱۲٬۰۰۰ سال پیش، بهجز جنوبی یخبزه قاره، همه قارهئون دله پخش بَینه. دمبالته، آسیای غرب نئولیتیک انقلاب بیّه، گیاهون و حیواناتِ منظم دامداری راه دکته و خله آدمون که کوچنشین زندگی داشتنه، دائمی سرهخنه دله کشاورز دسوری ساکن بینه و وَر هدانه. انسانی جامعهئون پیچیدگیِ ویشته بیه و حساب-کتاب و بنویشتن سیستم ره لازم داشته.
دمبالته، اولین تمدنها میونرودون، مصر، پرو، سندِ هَن و چین دله راست بینه و پیش از میلادِ چارومین هزاره دله باستان دوره شروع بیه. این منطقهای تمدنها جه امپراتوریونِ هرستائن ممکن بیّه و فلسفی و دینی تازه ایدهئون وسّه خار بنه بساتنه. هندو دین برنز دورهیِ اواخر راه دکته و دمبالته چنتا دیئر بنیادی سیستم راه دکتنه: بودایی دین، کونفوسیوسی و یونانی فلسفه، جین دین، جهودی دین، تائوئیسم و زرتشتی دین. وشون په، مسیحی دین هم جهودشون دین جه اتا چله دسوری سیوا بیّه. دمبالته پسا-کلاسیک دوره، حدود ۵۰۰ تا ۱۵۰۰ میلادی، إسلام بمو و تانگ و سونگ سلسلهئون گدر، چین شکوفایی دوره برسییه، در حالی که تمدن تازه جهانِ بعضی بخشون دله راه کته و جوامع میون تجارت ویشته بییه. مهم امپراتوریون راست بینه و سقوط کردنه؛ بیزانس امپراتوری، إسلامی خلافتون و موغولون امپراتوری واری. این دوره باروت و چاپِ دستگاهِ اختراع تاریخ ره خله شکل هادانه.
مدرن دورهیِ اوایل، حدود ۱۵۰۰ تا ۱۸۰۰ میلادی، اروپایی قدرتون جهانِ مناطق ره چرخهتو هاکردنه و استعمار راه دمبدانه و فرهنگی و إقتٮصادی تبادل ره ویشتهته هاکردنه. این دورهیِ فکری، فرهنگی و فناوری تغییرون اروپا دله رونسانس، رفورماسیون (اصلاحات)، علمی انقلاب و روشنگری ره په داشته. هیژدهمین قرن میلادی، دانش و فناوری أمبس بَینه و بحرانی جرم قایده جه برسینه که صنعتی انقلاب راه دکته، گتِ واکنش ونه په بمو و آنارشیسم، سوسیالیسم و کمونیسم ره هم راست هاکرده و حدود ۱۸۰۰ میلادی مدرن دوره شروع بیّه. تولیدِ قدرتِ سریعِ رشد، بینالمللی تجارت و إستٮعمار ره ویشتهته هاکرده، جهانیسازی باعث بیّه تمدنها هِدی ره وصل بووشِن و نوزدهمین قرن دله اروپایی سلطه شه لینگ ره قائم هاکرده. آخرین ۲۵۰ سال دله، که دِتا رِقِدکر و جهونی جنگ داشته، دنیایِ خله جائون رِع بیتنه: آدمونِ جمعیت، کشاورزی، صنعت، تجارت، علم و دانش، فناوری، ارتباطات، نظامی تواناییون و محیط زیستِ تخریب خله ویشته بینه.
منابع
[دچیین]- انگلیسی ویکیپدیا