اودیپوس شاه

اودیپوس شاه

Οἰδίπους Τύραννος (یونانی)

کلّی اطلاعات

نویسنده	سوفوکل (fa)
زوون	باستان یونانی زوون
ادبی ژانر	تراژدی‌های یونان
کاراکترون	ادیپ یوکاسته کرئون تئیریاس
اقتباس	لیست… Oedipus Oedipus Rex Œdipe König Oedipus König Oedipus Edipo Re ادیپ شهریار (فیلم ۱۹۵۷) ادیپ شهریار ادیپ شهریار (فیلم ۱۹۶۸) L'Origine du monde

اودیپوس شاه اتا یونانی نىمایش‌نومه هسته که سوفوکلس قرن چاروم پیش از میلاد بنویشته. این کتاب دله اتا مردی که وه ره گنّه اودیپوس، شه سرنوشت و خدائونِ بخاستی جه مبارزه دارنه. وه خانه همه چی جه سردربیاره و مسائلی که ونه پیش إلنه ره اصرار دارنه تا آخر حل هاکنه، ولی ونه إقبال ونجه همراه نی‌یه.

آسنی

اودیپوس پیش از دنیا بموئن نفرین بی‌یه که شه پییر ره کِشِنه و شه مار جه خاسِنه. همین‌سه دنیا بمو په، وه ره هدانه اتا چپون دَست که بَوِره صحرا دله رها هاکنه. ولی چپون وه ره اتا دیئر گالش جه بَروته. اینتا گالش هم وه ره بَوِرده اتی شهرِ شاه و ملکه ره هدا که گت هاکنن و اودیپوس اینتی شازده بیّه ولی وه ره ناتنه که چه خَور هسته و حقیقت ره ندونسته. وه ره اتا پیشگو باته که ته آینده این‌طرزی وونه و وه همینسه شه خنه و پییر-مار ره سر یلنه شونه و صحرا راه ره پیش گیرنه.

اودیپ و ابوالهول نقاشی که اتا یونانی سفال سر کته.

اودیپوس شه راه دله اتا شهرِ دروازه جه رسنه که ونه نوم ره گتنه تبای؛ همین دروازه ور اتا گروه اسب‌سوار جه تصادف کنده و وشون وه ره زنّه و وه شه جه دفاع کنده و اونان دعوا دله میرنه. وه ات‌که پیش‌تر که شونه، وینده اتا ابوالهول موجستمه کَته که جان دارنه. این موجستمه آدمون که خاستنه گذر هاکنن ره چیستان گته و وشون ره اگه جواب ندا بوئن، کتک زوئه ولی هچکی تا اونگدر ونه جواب ره نتونسته هادن. اودیپوس مسیر ونجه بخرده و ابوالهول وه ره باته «اون چچی‌یه، اون چچی‌یه... اوائل چار لینگ دارنه و گت وونه د لینگ دارنه و آخرسری سه لینگه وونه؟» اودیپوس فکر هکرده و باته «آدمی‌زاد هسته که ونه چلیک کینگ‌سو کنده و گت وونه دِ لینگ سر إستنه و پیر بیّه په، عصا ونه سومین لینگ وونه.» ابوالهول که اولین بار جواب ره درست إشنوسته، همونجه سنگ بیه و دیگر هچکی ره کار ناشته.

مردم که بدینه اودیپوس وشون شهر ره ابوالهول دست نجات هدا، باتنه أمه شهر چن توم هسته که شاه ندارنه و ته برو أمه حاکم و شاهونشاه بووش. وه ره راقاضی دمبدانه و قبلی شاهِ بیوه زنا ره هم بَورده و شهر ره خوبِش داشته و همه چیز ره سر-سامون بدا.

چند سال بگذشته و بدینه تبای شهر دله مریضی هکته و طاعون همه ره کورکاشم کنده. مردم بوردنه اودیپوس ور که وشون وسه چاره هکنه. اودیپوس چدومبه-ندومبه هاکرده و آخرسر اتا ره برسنینه بوره گت‌ترین پیشگوی معبد و اونجه خور بیره که چتی چی هاکنن؟ مردی بورده معبد و دگرسته و باته «پیشگو باته شمه شهر دله نجستی دره. ونه نجستی ره درهاکنین که شهر ره خیر و برکت دکفه. نجستی اتا مردی هسته که شه پییر ره بکوشته و شه مار ره بگا». همه جا بخردنه و باتنه «وه کمین زنازاده هسته؟ کی آخه شه تن وصله جه اینتی‌چی کنده؟...» اودیپوس مردم سر ره جمع هاکرده و باته «اگه کسی ونا/گناه ره گردن بیره، وه ره خله جزا ندمبه و فقط شهر جه وه ره درکمبی.» بدی‌یه هچکی هچی ناته. باته «إسا که جوب ندنی، ته ره گیر بیارم، شه دس جه ته چش ره دریارمه و ته زک‌زا ره نفرین کمبه.» أی بىستا بینه. أی این‌صوه باته «هرکس خور دارنه که کی قاتل هسته، بئه باوه که ونه وِنا ره هم‌باز نبوشه و وه ره جایزه هم دمبه.» أی هچکی پیش نمو...

خلاصه بدی‌یه نوونه. باته «بورین اتا خار پیشگو ره بائین که بئه إما ره راهنمایی هاکنه.» ولی پیشگو هم بهانه یارده و نمو. وه ره هرجور بی‌یه بیاردنه ولی أی جواب ره ناته. هرجور بی‌یه اودیپوس پیشگو ره گپ بیارده ولی پیشگو آخر باته که «ته شه این شهر نجستی هستی. اون نفرین که هاکردی، شه ته ره ور خرنه.» اودیپوس وه ره دِرو-زن بخوندسته و شه وزیر (که ونه زن‌برار بی‌یه) ره تهمت بزو که پیشگو جه دست‌به‌یکی هاکردنه که وه ره خراب هاکنن.

اودیپوس هرچی دیگرون وه ره گتنه که إسا ول هاکن و بی‌خیال بووش، گته «نا، ونه ماجرا ره حل هاکنم.» وه سرنخ گیر بیارده که شاه پیش از وه ره بکوشت بینه و اتا قتل اینتا بی‌یه که ونه قاتل شناسا نیه. خله ونه دمباله ره بیته و شاهد پىدا هاکرده ولی شاهد نهایتاً باته «خدی ته بی که اون روز که تصادف هکردنی په، شاه ره بکوشتی.» اودیپوس باز إدامه هدا و تا چپّون و گالش ره پىدا هاکرده و وشون ره هم چک‌پرسی هاکرده تا هر سرنخی که باز بی‌یه ویشته شک کته که نجستی که گتنه شه هسته! تا چپّون وه ره گنه «چلیک وچه که صحرا دله خاستمه وه ره رها هاکنم، ونه لینگِ کاب ره میخ هاکرد بیمی الوار سر.» اودیپوس که ونه کاب وچگی جه ایراد داشته، سرصاب وونه که یقین نجستی وه ونه بوئه!

ونه مار/زنا که ونجه چار تا وچه داشته، شه خد ره کوشنه. اودیپوس شه چش ره أنگوس إلنه و دریارنه و خون برمه کنده. وه زن‌برار ره گنه حکومت ره شه دست بیره و وه خوری ره یا بکوشه یا درهاکنه و ونه کیج‌کیجا هوا ره داره. مردم وه ره نفرین و بلا گنه و وه شه سرنوشت و دکتی جه ناله کنده و شه سر ره میس زنده و برمه کفنه...

میراث

اتا موجستمه که بستینکلا چپّونی ره سىراق دنه که اودیپ ره نجات هدا.

اینتا کتاب ره شاهرخ مسکوب فارسی جه دگاردنی‌یه و ونه مقدمه دله این سوال ره مطرح هاکرده که «کی آخرسر وَرنه؟» اودیپوس این همه تلاش و تقلا هاکرده تا سرنوشت ره شکست هاده ولی آخر شکست بخرده و شه پییر قاتل بیه و شه مار جه وچه هاکرده؛ ولی، اون توم که وه ره حالی وونه ونه سرنوشت وه ره کار دکته و ناله-زاری کنده، ته که اونجه نیشتی و تئاتر ره إشنی، اگه وه ره حق به جانب ویندی و ونه بی‌آبرویی و نجستی‌کری ره ونه گناه ندوندی، پس وه شه بی‌آبرویی سرنوشت ره تونده شکست هدا بوئه!

اودیپوس، کولنوس دله اینتا داستان ِ دمباله هسته گنه وه چتی تبعید بیه. اودیپوس آسنی خله گت‌گت آدمون سر تأثیر بی‌یشته و ونجه ده‌ها فیلم و تئاتر بساتنه. اون گدر که زیگموند فروید در روان‌شناسی ره ساته، مار و ریکا-وچه بخاستی ره اودیپ عقده بنومسته که این آسنی ره إشاره دارنه.

منابع

• مسکوب،شاهرخ. «افسانه‌های تبای». (۱۴۰۳). نشر گسترده.