شکاکون

پیرهون ره اولین شکاکِ فیلسوف إشناسمبی. وه شک داشتن ره باعث کِرده که هچکی و هچّی ره قضاوت نکنه و اینتی ونه خاطر جمع بوئه و آرامش داره.

شکّاکون، شک‌شکی مکتب یا إسکِپتیسیزم (انگلیسی جه: Skepticism، یونانی جه: σκέψις یعنن «چک‌پرسی‌هاکردن» یا «بررسی»)، اتا فلسفی مکتب و شیوه هسته که گنه نَوِنه بی‌چون‌وچرا باورون ره قبول هکردن و ادعا کانده که آدمی نتونده مطلقاً یقین جه برسه و ونه همیشِک شه باورون ره نقد هاکنه. شکّاکون، بر خلاف دوگماتیکون که ادعا کانّه حقیقت ره دونّه، همیشه آماده هستنه که نو-نو نظرات ره بشنوئن و خجالت نَکشنّه که إعتراف هاکنن إشتٮفا هاکرد بینه. وشون باور دارنه که آدمِ دونشِ إندا محدود هسته و آدم نتونده همه‌چی ره دونّه.

تعریف

شکاکیت اتا شیوه هسته که وقتی ات‌چی إشنومبی، چتی ونجه برخورد هاکنیم. شک‌دار آدم، هر ادعایی که دانش یا حقیقت خَوِری بائه ره نقد و چالش کشنه و سعی کانده که ونه پیشفرض‌ها و حتا بدیهیات ره زیر سؤال بَوره.

فلسفی شکاکیت و روش‌شناختی شکاکیت (متدولوژیک) میون ات‌که فرق کانده. روش‌شناختی دله شکاک آدم دشتِ بائوته‌ئون ره چک‌پرسی کانده تا درست ره غلط جه سٮوا هاکنه. ولی فلسفی شکاکیت دله قطعیت داشتن امکان ره از لحاظ معرفتی إنکار کانّه.

تاریخچه

باستانی دوره

فلسفی شکاکیتِ ریشه یونان باستان دوره جه رسنه. این مکتب، پنج قرن تا ویشته، یونان و روم دله رواج داشته.

پیرهونیسم

پیرهون (Pyrrho) که الیس شهرِ آدِم بی‌یه (حدود ۳۶۰ تا ۲۷۰ پیش از میلاد)، اولین فیلسوفی بی‌یه که شه ره شکاک دونسته و «پیرهونیسم» مکتب ره بساته. وه گته که آدمی نتونده یقین هچّی جه مطمئن بوو و ونه شه قضاوت ره دمبال‌ته دمبده (اپوخه). وه گته این روش باعث وونه که آدمون آرامش (آتاراکسیا) جه برسن.

پیرهون، ابتدا نقاش بی‌یه و پئی‌ته دموکریتوس جه آشنا بیه و ونه فلسفه ره خوندسته. سکستوس امپریکوس (Sextus Empiricus)، یونانی فیلسوف و طبیب سده ۲ میلادی، پیرهونِ نظرات ره اتا کتاب دله (Outlines of Pyrrhonism) بنویشته که هنتا کته. این کتاب، مفصل‌ترین و موثق‌ترین منبعی هسته که باستانی شکاکیت خَوِری بنویشته کته.

آکادمیکِ شکاکیت

آکادمیکِ شکاکیت اتا بحث بی‌یه که ات‌گال افلاطون آکادمی دله باب بی‌یه. حدود ۲۶۶ پیش از میلاد جه این بحث شروع بیه و تا ۹۰ پیش از میلاد گپ‌به‌گپ بی‌یه.

ارسسیلائوس (Arcesilaus) آکادمی ره به شکاکیت وَری بَوِرده و کارنئادس (Carneades) هم آکادمیکِ شکاکیت ره خله شاخ-بال هدا و ونه اوجِ دوره جه برسنی‌یه. فیلو لاریسایی (Philo of Larissa): آخرین شکاکِ آکادمیکون جا بی‌یه.

برعکس پیرهونیون که شکاکیت ره اتا زندگیِ روش دونستنه، آکادمیک شکاکونِ باور داشتنه که دکّل ننشنه دونش و معرفت ره هچّی جه بفهمستن. ولی وشون قبول داشتنه که بعضی چیزها «محتمل‌تر» هستنه و آدم تونده إحتمالات جه زندگی هاکنه.

این دوره‌یِ مهمترین منابع جه آکادمیکا (Academica) کتاب هسته که رومِ اتا فیلسوف، سیسرون (Cicero)، بنویشت بی‌یه.

قرون وسطی و رونسانس گدر

قرون وسطی دله شکاکیت کمرنگ بی‌یه، ولی أی رونسانس بیه په، دِباره باستانی کتابون ره جان دکته. میشل دو مونتنی (Michel de Montaigne)، سده ۱۶ میلادیِ فرانسوی فیلسوف، دوره معروف‌ترین شکاکون جه هسته که این مکتب ره رواج دائه.

مدرن شکاکیت

شکاکیت مدرنِ فلسفه دله، باقیِ دانشمندونِ بائوته‌ئون جه هئی بیّه و پشو بخرده:

• رنه دکارت (René Descartes)، شه روش‌شناختی شیوه دله سعی هاکرده که شک جه به یقین برسه («فکر کمبه، پس درمه»).
• دیوید هیوم (David Hume)، سده ۱۸ اسکاتلندی فیلسوف، شکاکیت ره بالا-بالا وَرده و إستٮدلال هاکرده که أمه خله پیش‌فرضون (علیت واری) عقلی و منطقی دلیل ندارنه.

میراث

شکاکونِ بائوته خله غرب فلسفه سر تأثیرِ بی‌یشته. این مکتب، فیلسوفون ره مجبور هاکرده که شه باورون وسّه قائم دلیل پیدا هاکنن. شکاکیت خله تجربی علوم بساتن سر هم نقش داشته و علمی روشِ پی ونه سر إستا چون دانشمندون ره زور کِرده که همیشِک فرضیه‌ئونِ ره به چالش بَکشن.