هند فلسفه
هند فلسفه (سانسکریت جه: भारतीय दर्शन) دنیایِ اتا کهن‌ترین و غنی‌ترین فلسفی سُنتون جا هسته که هندستون دله بساته بیّه.[۱] این فلسفه، مجموعه‌ای از نظام‌های فکری و تأملی هسته که تمدن‌های شبه‌قاره هند توسعه هدانه.[۱] هند فلسفه – برعکس اونچی که یونان باستان فلسفه دله دیّه – خله دین و عرفان جه همراه بی‌یه و ونه هدف هم فقط جهونِ بفهمستن نیّه، بلکوم رهایی (موکشا) دمبال گردسته که تناسخ (سمسارا) جه بریم دربئه.[۱]
تاریخچه
[دچی‌ین]هند فلسفه‌یِ تاریخِ هزارون سال قبل جه ورگردنه و معمولاً چارتا اصلی دوره میون رَسِد وانه:[۱]
- ودایی دوره: ودائون (هند پیته‌ترین بنویشته‌ئون، حدود ۱۵۰۰–۱۲۰۰ پیش از میلاد) و اوپانیشادون (فلسفیِ بنویشته‌ئون که ودائونِ په بنویشت بینه) اولیه تفکرات ره شامل وونه. این دوره، کارما،سمسارا و موکشا واری إصطلاحات جا دکتنه.[۲]
- کلاسیک دوره (حدود ۳۰۰ پیش از میلاد تا ۵۰۰ میلادی): این دوره، هندِ فلسفی مکتبون بساته بَئینه. این دوره جه هم آستیکه (اورتودکس یا خداباور) و هم ناستیکه (هترودوکس یا غیرخداباور) بوجود بمونه.[۱]
- میونه دوره (حدود ۵۰۰ تا ۱۵۰۰ میلادی): این گدر همون مکاتب که سابق دئینه ویشته توسعه پیدا هاکردنه و نو رِمبِش‌ئونی پیدا بینه – تانترا و بکتی واری – که په‌روون جذب کردنه.[۱]
- مدرن دوره (قرن ۱۹ تاسا): این گدر هندو دین فیلسوف‌ها غربی فلسفه جه هئی بئینه و سوامی ویوکاناندا، رابیندرانات تاگور و ساروپالی رادهاکریشنان سرآدم إسم درهاکردنه.
مکاتب
[دچی‌ین]هند فلسفه، دِتا اصلی چله دارنه: آستیکه (خداباور یا اورتودکس) و ناستیکه (غیرخداباور یا هترودوکس).[۱]
آستیکه (اورتودکس)
[دچی‌ین]این مکاتب، ودائون ره شه معتبرِ منابع واری قبول دارنه.[۱]آستیکه‌یِ شیش‌تا اصلیِ مکتب که وشون ره «شش‌دَرشَنه» گتنه اینان هستنه:[۱]
- نیایا (Nyaya): منطق و معرفت‌شناسیِ مکتب. این مکتب، دونش پیدا هاکردنِ شیوه‌ئون (پرامانا) جه چک‌پرسی کنده و منطقی إستدلالِ سر تأکید دارنه.[۱]
- وی‌شیشیکا (Vaisheshika): اتم‌گرایی و متافیزیکِ مکتب. این مکتب، جهون ره پچیک و قائمِ اتم‌ها جه تشکیل‌بئی دونده و اشیاء ره طبقه‌وندی کنده.[۱]
- سامخیا (Samkhya): ثنویتِ مکتب. این مکتب، پوروشا (روح یا آگاهیِ ناب) و پراکریتی (ماده یا طبیعت) میون فرق-فصل إلنه و شه نهایی هدف ره وشونِ سیوا هاکردن إشناسنه.[۱]
- یوگا (Yoga): عملی و عرفانی مکتب. این مکتب، جسمی و ذهنی ورزش‌ئون (آسانا، پرانایاما و مدیتیشن) جه، خانه آدمونِ فردی روج ره جهونِ روح جه پیوند هاده.[۱]
- میمامسا (Mimamsa): ودایی بنویشته‌ئونِ تفسیرِ مکتب. این مکتب شه وظیفه دونده که دینی اعمال و رسوم ره انجام هادن تا کارما دله خارِ وضع دارن.[۱]
- ودانتا (Vedanta): مهم‌ترین و تأثیرگذارترین مکتب هسته که وه ره اوپانیشادها سر جه بنا هکردنه. این مکتب برهمن (نهایی واقعیت) و آتمن (فردِ روح) ِرابطه خَوِری چک‌پرسی کنده.[۱]
ناستیکه (هترودوکس)
[دچی‌ین]وشون ودائون ره هچّی حٮساب نیارنه و همین‌سه هندو دین جه سٮوا بئینه:[۱]
- بودیسم: که وه ره گوتاما بودا (حدود ۵۶۳–۴۸۳ پیش از میلاد) بساته. بودیسم چارتا خار حقیقت و هشت‌جور راه سر تأکید دارنه و ونه أرمون این هسته که آدم ره نیروانا (رهایی از رنج) جه برسنده.[۱]
- جینیسم: که وه ره مهاویرا (حدود ۵۹۹–۵۲۷ پیش از میلاد) تأسیس هاکرده. جینیسم ویشته اهیمسا (خشونت نکردن)، ساتیا (راست‌گوئی) و آستیا (دزدی نکردن) سر تأکید دارنه و گنه درد بکشی‌ین و مراقبه جه آدم تونده رهایی پیدا هاکنه.[۱]
- چارواکا (مادی‌گرا): اتا هندِ باستانی مکتب هسته که ماتریالیسم ره مونه. وشون هرچی که طبیعت دله دنی‌بوئه ره قبول ندارنه و لذت بَوِردِن ره شه هدف دونستنه.[۱]
میراث
[دچی‌ین]هند فلسفه خله شرقی آسیا، جنوب‌شرقی آسیا و حتا غربی فلسفه سر تأثیر بی‌یشته.[۱] بودیسم، که ونه ریشه هند فلسفه جه بمو، إسا دنیایِ گت‌ترین دین‌ها جه بیه که ویشته چین، جاپون، کوره و تبت دله په‌روون دارنه تا خِدی هند دله.[۱] کارما، یوگا و مدیتیشن واری إصطلاحون إسا دنیا دله رواج دارنه. روان‌شناسی، پزشکی و مدرن فلسفه دله درنه.[۱] غربی فیلسوفون – آرتور شوپنهاور، فردریش نیچه و لودویگ ویتگنشتاین سرآدم – هندِ فلسفه جه شه بائوتی دله إستفاده کردنه.