چین فلسفه

کونفسیوس ِاتا معبد؛ کونفوسیوسی مکتب چین دله همه‌تا جه ویشته په‌روو داشته. این مکتب خله خانواده و اخلاق سَر تأکید کنده.

چین فلسفه (چینی جه: 中國哲學) دنیایِ اتا از سه تا اصلی فلسفی سنتون هسته که هند فلسفه و یونان باستان فلسفه واری، جهونِ فلسفی پایه‌ئون ره تشکیل دنّه. چین فلسفه‌یِ پایه، چینیِ کلاسیک زوون و هوآ-شیا تمدنِ مختلفِ مکتبونِ فلسفی تفکرات هسته. اینتا فلسفه‌ی ریشه بهار و پاییز دوره و جنگ‌سالاران دوره (حدود ۷۷۰ تا ۲۲۱ پیش از میلاد) جه رسنه که اون گدر «صد مکتب» نوم جه معروف بی‌یه.

چین فلسفه خله چین، جاپون، کوره، ویتنام و دیگر شرقی آسیای کشورون سر تأثیر بی‌یشته. چین فلسفه‌یِ ویژگیون، خله عمل و اخلاق سر حساس هستنه و طبیعت و انسان رابطه، و دیالکتیک و حدس-بنیان تفکر هستنه.

تاریخچه

چینِ فلسفه‌یِ تاریخچه، هزارون سال قبل جه ورگردنه. ونه بعضی چی‌ئون ره چینِ قدیمی‌ترین بنویشته‌ئون دله بنشنه هارشی‌ین؛ آی چینگ (کتاب تغییرات) واری که اقلاً ۶۷۲ پیش از میلاد شٮنه. ولی اوجِ شکوفائیِ اون، در بهار و پاییز دوره و جنگ‌سالاران دوره بییه.

چین فلسفه چند دوره میون رَسِد وونه:

• کلاسیک دوره (صد مکتب): بهار و پاییز دوره و جنگ‌سالاران دوره خله مکاتب بساته بئینه که کونفوسیانیسم، تائوئیسم، موهیسم، لگالیسم (قانون‌گرائی) و باقی مکتبون این گدر شکل بَیتنه.
• هان و تانگ دوره: هان سلسله (۲۰۶ پیش از میلاد تا ۲۲۰ میلادی) و تانگ سلسله (۶۱۸–۹۰۷ میلادی)، که کونفوسیانیسم ره شه رسمی دین هاکرد بینه، بودیسم و تائوئیسم ره کونفوسیوس نظرات جه هئی بزونه.
• سونگ و مینگ دوره (نئو-کونفوسیانیسم): سونگ سلسله (۹۶۰–۱۲۷۹ میلادی) و مینگ سلسله (۱۳۶۸–۱۶۴۴ میلادی) اتی نو کونفوسیانیسم ره پیش هکشینه که کونفوسیانیسم، تائوئیسم و بودیسم جه شکل گیته.
• مدرن دوره: غربی فلسفه ره قرن ۱۹ و ۲۰ جه نو کونفوسیانیسم و مارکسیسم جه پشو-پشو هدانه.

اصلی مکتبون

چین فلسفه، مختلفِ مکتب‌ئون ره شامل وونه:

کونفوسیانیسم

کونفوسیانیسم، که ره اتا مردی کونفوسیوس (۵۵۱–۴۷۹ پیش از میلاد) نومی بساته و مهم‌ترین و تأثیرگذارترین مکتبی هسته که چین تاریخ دله دیّه. این مکتب خله اخلاق، خانواده، حکومت و آداب و رسوم سر تأکید دارنه. کونفوسیوس، «رن» (عشق و انسانیت)، «لی» (آداب و رسوم) و «شیائو» (پییر-مارِ احترام) ره شه اصول جه دونسته.

ونه مهمترین منابع که إسا کَتِنه، این کتابون هستنه: «کونفوسیوس آنالکت»، «منسیوس»، «گت آموزش» و «میانه‌روی».

تائوئیسم

یین و یانگ اتا چینی نماد هسته که تائوئیسم جه إنه؛ وشون گتنه هر چیزی دنیا دله دِ وَر دارنه که هئی جه تضاد دارنه ولی همدیگر جه مکمل هم هستنه.

تائوئیسم، که وه ره لائوتسه (لائو-دز) جه نسبت دنّه، اتا اصلی‌ترین مکتبون جه هسته. این مکتب گنه چتی ونه «تائو» (راه یا طریق) جه برسی‌ین و این «راه» ره جهونِ مهمترین اصل قرار دِنه. تائوئیسم، وو وی (بی‌تلاشِ عمل) و پو (سادگی) ره ارزشمند دونده.

ونه مهم‌ترین بنویشته‌ئون که حلا درنه، «تائو ته چینگ» (راه و فضیلت ِکتاب) و «چوانگتسه» هستنه.

موهیسم

موهیسم، اتی فلسفه هسته که موزی (حدود ۴۷۰–۳۹۱ پیش از میلاد) په هشنی‌یه. این مکتبِ گپ این هسته که «همگانی عشق» (بدونِ تبعیض عشق داشتن) و سودمندی سر ونه تأکید داشتن. موهیسم خله تجملات و بی‌دلیل بجنگستن جه مخالف بی‌یه و صلح و نظم ره شه أرمون دونسته.

لگالیسم

لگالیسم، اتی شیوه بی‌یه که هان فی (حدود ۲۸۰–۲۳۳ پیش از میلاد) وه ره توسعه هِدا. این مکتب خله قانون و مجازات ره حکومت هاکردن وسه مهم دونده. لگالیسم، خله کونفوسیانیسم و موهیسم جه بد بی‌یه و معتقد بی‌یه که آدمون ذاتاً خودخواه هستنه و نظم وسّه ونه شدیداً قانون ره سفت بَئیتن.

میراث

علایده بر تأثیراتی که چینی فلسفه، آسیایی کشورونِ سر بی‌یشته، غربی فلاسفه؛ گوتفرید لایبنیتس، فردریش نیچه و مارتین هایدگر سرآدم، هم ونجه تأثیر بئیتنه.