برنج

برنج

Oryza sativa, commonly known as Asian rice.

Terraced rice paddy on a hill slope in Indonesia.

The average Asian rice farmer owns a few hectares : Banaue Rice Terraces, N. Luzon, Philippines

Rice field under monsoon clouds in Pegu Division, Burma

Rice crop in Madagascar

South Carolina rice plantation (Mansfield Plantation, Georgetown.)

Rice production by county in the United States, 2010

برنج يا بينج از موهمترین غلات و اقلام غذایی جهان هسه. نصفي از جمعیت جهان، به بينج به عونوان اتا غذای اصلی وابسته هسنه. هم‌اکنون «ده‌ها هزار نوع بينج» در جهان وجود داينه، اما اینا در دِ زیرگونه کلی جای گيرننه. دِ زیرگونه اصلی شامل بينج «جاپونیکا» با نوم علمی Oryza sativa japonica و بينج «ایندیکا» با نوم علمی sativa indica بوننه.

علمی رده بندی

• Kingdom: Plantae

• Division: Magnoliophyta

• Class: Liliopsida

• Order: Poales

• Family: Poaceae

• Genus: Oryza

گیاه‌شناسی

Rice stem cross section magnified 400 times

بينج گیاهی هسه که دارای ارقام زودرس (طول دورة رشد ۱۳۰ تا ۱۴۵ روز)، متوسط‌رس (۱۵۰ تا ۱۶۰ روز) و ارقام دیررس (۱۷۰ تا ۱۸۰ روز) هسه. برای شناخت بهتر گیاه بينج به ذکر قسمتای موختلف اون از قبیل ریشه، ساقه، ولگ و غیره

ریشه

ریشة بينج سطحی و افشان هسه و حداکثر در عمق ۲۰ تا ۲۵ سانتی‌متری خاک نفوذ كننه. در اینتا گیاه به غیر از ریشه‌های جنینی از محل گره‌ها نیز ریشه بوجود انه. هر قدر رشد وَلگا ویشتر باشه بر رشد ریشه‌ها هم افزوده بونه و در نتیجه تومي بويم که با افزایش تعداد پنجه‌ها تعداد گلام ویشتر بيه و در نتیجه رشد ریشه‌ها نیز زیادتر بونه.

در زمان باز بيّن گولا و به خوشه هكردن بينج رشد ریشه حداکثر شه مقدار ره داينه.

ساقه

بينج بلند ساقه آمریکا

ساقة برنج بندبند و تو خالی بوده و در فواصل مختلف ساقه جداره‌های سختی قرار دارد که در آن قسمت‌ها ساقه توپر می‌باشد و گره نام دارد. فاصلة بین دو گره را میان گره می‌نامند.بین سلول های ساقه فضایی بین سلولی زیادی وجود دارد که باعث می شود قسمتی ازاکسیژن مورد نیاز ریشه از طریق منافذ تامین شود . برگهای این گیاه کشیده و دارای رگبرگهای موازی بوده و بدون دمبرگ است و قاعدة برگ پهنتر از سایر نقاط آن می‌باشد. و قسمتی از ساقه گیاه یا تمام محیط آنرا احاطه کرده که آنرا غلاف یا نیام می‌نامند.در قاعده برگ در طرفین غلاف دو صفحة کوچک یا بزرگ بنام گوشوارک (Stipule) وجود دارد. همچنین در محل اتصال غلاف به ساقه زائدهٔ کوچکی بنام زبانک (Liyule) وجود دارد.همچنین تعداد گره‌ها در این گیاه از ۱۰ تا ۲۰ عدد تغییر می‌یابد. در مقادیر مساوی شاخص سطح برگ (LAI) بوته‌های دارای ساقة بلند از نور بهتر می‌توانند استفاده نمایند ولی به آسانی ورس می‌نمایند. ارتفاع بوته‌های برنج در ارقام مختلف از ۵۰ تا ۱۵۰ سانتی‌متر و گاهی اوقات تا ۲۰۰ سانتی‌متر تغییر می‌یابد.

برگ (گلام)

گلاماي اینتا گیاه متناوب هسه و در دو جانب متقابل ساقه قرار داينه. تعداد برگا در ارقام موختلف بينج موتفاوت هسه، در ارقام زودرس ۱۴ تا ۱۵ گلام، در ارقام متوسط‌رس ۱۶ تا ۱۷ گلام و در ارقام دیررس تعداد گلاما ۱۸ تا ۱۹ گلام بر روی هر ساقه دره.افزایش دمای هوای پیرامونی در زیاد بيّن سطح گلام اثر تعیین کننده‌ای داشته و موجب ویشتر بيّن تعداد برگا بونه.در مقادیر مساوی شاخص سطح برگ (LAI) بوته‌هایی که برگای کچيک و زیادتر دارنه از بوته‌هایی که گت گلام و كم دارنه بهترنه.

پنجه‌زنی

پنجه‌ها به جوانه‌های اولیه بئوته بونه که در صورت مساعد بين شرایط آب و هوایی تبدیل به ساقه بوننه. از مرحله ۴ تا ۵ برگی بين گیاه پنجه‌زنی آغاز بونه. پنجه‌ها در مراحل اولیه رشد برای تأمین مواد غذایی خود از ساقة اصلی استفاده كننه و این عمل تا ظهور حداقل ۳ برگ و ۴ ریشه ادامه پيدا كننه موقعی که نشاء از تيمجار به زمین اصلی مونتقل بينه پنجه‌زنی شروع بونه و تا یکماه بعد نیز ادامه پيدا كننه. پس از پایان یکماه رشد پنجه‌ها به حداکثر خود رسننه و پس از آن از تعداد اونا کاسته بونه. شرایط اقلیمی بویژه آب و هوا در رشد پنجه‌ها بسیار موهم و مؤثر هسه. قدرت تولید پنجه در برنج خله زیاد هسه بطوری که هر بوته برنج معمولاً ۴ تا ۵ پنجه تولید كننه.

ساختمون گل آذین

گل آذین در برنج بصورت پانیکول هسه و فرق آن با گل آذین سنبله در این هسه که در پانیکول هر سنبلک دارای دم باریک و بلندی هسه و به همین دلیل به آن خوشه سنبل هم بئوته بونه پانیکول در ارقام مختلف بينج به شکلی فشرده، باز و یا نیمه‌باز هسه. البته از نقطه نظر اصلاحگران نباتات در تولید هیبرید و اریته‌هایی که گل آنها بیشتر باز باشه بهترند زیرا مقدار دگرگشنی و در نتیجه تولید بذر آنها بیشتر هسه.پانیکول برنج در انتهای ساقه وجود داشته و دارای شاخه‌های فرعی با محورهای ثانوی هسه. خوشچه‌ها روی دو گل کوتاه بوجود انه که تیک اون روی گلوم‌های نازا (لمای عقیم) توسعه پیدا هکرده هسه و به چند وجهی کنگره‌دار تبدیل بوننه. بنابراین تیک فنجونی شکل و متورم موشابه اتا زوج گلوم حقیقی هسه و به اون گلوم حقیقی بئوته بونه. هر خوشچه دارای کچیک محوری بنام محور سنبله‌هسه که روی آن اتا گل در محور برگک پانویه که گلوم‌های نازا نوم داینه تشکیل بونه. گل‌هدائن در بینج از نوک گل آذین شروع بونه و به سمت پایین ادامه پیدا کننه. در موقع ظهور خوشه نیاز ریشه به مواد غذایی بویژه ازت، فسفر و پتاس زیاد هسه.

ساختمون گِل در بينجكري

گل آذین در برنج بصورت خوشه‌ای هسه و دارای انشعابات فرعی هسه و حاوی سنبلچه‌های تک گلچه‌ای هسه. بینج بر خلاف سایر غلات که ۳ تا ۴ پرچم دارنن دارای ۶ پرچم هسه. نافه کتاه و بساک‌ها بصورت دوخنه‌ای و دارای اتا مادگی که حاوی اتا تخمدان هسه. کلاله دو شاخه و پردار هسه. مادگی دارای تخمدان یک برچه‌ای هسه.برگک فوقانی یا گلوم گل دهندة لما (گلومل یا پوشینه سنبله که ریشک روی اونتا شونه) و پالئا (گلومل یا پوشینة گیاهان گرامینه که فاقد ریشک هسه)، همراه با گل در برگرفته شده اتا گل ره تشکیل دنه. در اطراف هر گل دو برگ بنوم پوشینه (Glumelle) وجود داینه که اتا لما (Lemma) و دیگری پالئا (Palea) گننه. همچنین در انتهای هر سنبله دو برگک بنوم پوشه (Glume) وجود داینه. در بینج گلوما خله کچیک هسه و حتا مومکن هسه گاهی اوقات حذف بئی باشن. طول گلومای خارجی ۴/۱ لما و پالئا و در بعضی از واریته‌ها هم اندازة لما و پالئا هسه. عموماً لما دارای ریشک و پالئا فاقد ریشک هسه. ۷ تا ۹ روز بعد از گل هدائن لایه آلرون از تغییر شکل لایة خارجی بافت آندوسیرم بوجود انه.

گرده افشونی و لقاح

بینج گیاهی هسه خود گشن و بین صفر تا ۳ درصد دگرگشنی داینه. گرده افشانی تقریباً هم‌زمان با باز بین گولها در شرایط طبیعی روی دنه. دمای مطلوب برای گرده افشونی در حدود ۳۱ تا ۳۲ درجه سانتی‌گراد هسه. در دمای پایین‌تر از ۱۰ تا ۱۳ درجه‌سانتی‌گراد و همچنین بالاتر از ۶۰ درجه سانتی‌گراد گرده‌افشانی متوقف بونه.خشکی و دمای پایین توننه روی گرده افشانی اثر منفی داشته باشه. حداقل دما برای انجام عمل لقاح ۱۵ درجه سانتی‌گراد می‌باشدهسه.زمان باز بین گولها ۸ صبح الی ۲ بعدازظهر هسه و گولهای گل آذین در بین اتا دورة ۷ تا ۱۰ روزه باز بوننه و اکثر اونا ۲ تا ۴ روز پس از بیرون بیئموئن گول آذین از غلاف برگ این کار ره انجام دننه.

انواع جهانی بينج

A: Rice with chaff
B: Brown rice
C:Rice with germ
D: White rice with bran residue
E:Musenmai (Japanese:無洗米), "Polished and ready to boil rice", literally, non-wash rice
(1):Chaff
(2):Bran
(3):Bran residue
(4):Cereal germ
(5):Endosperm

• تیپ جاوه ای
• تیپ ژاپونی
• نیپ هندی

ايراني بينج

از تیپ‌های ایرانی تومی به گرده.دابو.طارم صدری( شامل انواع دم سیاه، دم زرد و دم سرخ)، بینام، علی-کاظمی، چمپا و..... اشاره هکنیم. از تیپهای اصلاح نژاد بئی و پرمحصول می تومی وان از سفیدرود نوم بوریم.

میزون کشت بينج در ایران

استان مازندران رتبه اول(۹۳۸۷۳۲٫۱۹) و گیلان(۷۴۱۲۴۱٫۹ )، گلستان(۲۲۹۴۵۴٫۹۹)، فارس(۲۲۶۲۹۶٫۷۲ )و خوزستان(۲۱۹۸۰۹٫۱۵) در رتبه‌های بعدی از نظر میزان تولید قرار دارنه. در سال ۱۳۸۵، ۶۲۰٫۰۰۰ هکتار سطح زیر کشت بینج بیه و ۲۶۱۲۱۷۴٫۳۴ تن شلتوک بینج تولید بیه. در استان گیلان برنج مرغوب و در استانهای دیگر برنج پرمحصول کشت بونه.

مکان نگه‌داری بينج در ایران

روستاییان گیلان و مازندران برای نگه‌داری و انبار هکردن ساقه‌های شالی از کندوج استفاده کننه.

ویژگی‌های تیپ‌های بومی بينج

A Pakistani-style Chinese rice dish utilizing the Basmati variety

Rice served along with Indian curry. Note the yellowish tinge in the rice. It is due to the common Indian practice of adding turmeric during cooking.

Unmilled to milled rice, from right to left, brown rice, rice with germ, white rice (Japanese rice)

تیپ‌های بومی متعدد برنج نسبت به هریک از گونه‌های بومی ژاپونی، جاو ه ایی و هندی تمایز ویش تری پیدا هکردنه. عوامل هم القاء کنندگی تمایزیابی گونه‌های بومی و تیپ‌های بومی ونه وابسته به عوامل محیطی زیستگاه‌های گیاهی شان باشه. تفاوت حساسیت نوری و حرارتی در گل دهی، مقاومت به کم اوئی در رشد، مقاومت به مقدار زیاد کود و نمک‌ای محیط کشت، مقاومت به تحمل غرقابی، مقاومت به درجه حرارت بالا و پایین و غیره در گونه‌های بومی مشخص بینه. به علاوه، ویژگی ریخت شناختی ابعاد و اندازه دونه به عنوان اتا شاخص موثق اولیه گونه‌های بومی در نظر بیته بونه. تمایزات چنین ویژگی‌هایی ره در میان شش تیپ بومی ذکر بئی تومی بشناسیم. درحال حاضر، اگر چه یک محقق اعلام هکرده‌ که این شاخص همیشه برای طبقه بندی سه گونه بومی کافی نیه.

ابعاد دونه و اندازه وه

Uncooked, polished, white long-grain rice grains

به طور کلی، اتا از تفاوت‌های برجسته کولتیوارهای هندی، جاوایی و ژاپنی، شکل دونه‌هسه. با پیگیری گوزارش کاتو ( ۱۹۳۰ ) در باره شکل دونه در هندی و ژاپنی، ماتسو سه تیپ دونه: A) کوتاه، B) گت و C) بلند را تأیید هکرده. این سه تیپ دانه به ترتیب به صورت ژاپنی، جاوایی و هندی نشان داده بوننه. عموما، هندی، دونه باریک و جاوایی دونه گت، در صورتی که کولتیوارهای ژاپنی دونه کوچک و کوتاه که در مقطع عرضی گرهسنه. بیش تر کولتیوارهای هند، هندوچین، چین جنوبی، تایوان و فیلیپین از هندی هسنه ( تیپ C ). تعداد زیادی از کولتیوارهای جاوا، چین شمالی و غربی، اروپا، آمریکا و بیش تر برنج دیم ژاپنی متعلق به جاوایی ( تیپ B ) هسه. برنج آبی ژاپن و کولتیوارهای منچوری خیلی شبیه ژاپنی هسنه ( تیپ A ). وتب و آکی هاما شکل دونه‌های بینج باستانی که در برمه، تایلند و کلمبیا کشت بئی بیه،بررسی هکردنه. اونا وجود کولتیوارهای اولیه را در دامنه کوه‌های هیمالیا که به هندی و ژاپنی تمایز پیدا نکردنه، پیشنهاد هکردنه. آن‌ها به منشأ برنج زراعی نیز فکر کردنه همان طور که در بالا اشاره بیه، در نوع بومی هندی کولتیوارهای دانه کوتاه مانند بورو تأیید بیه. یک تئوری وجود داینه که تمایز یابی اختصاصی شکل دانه را در انواع بومی برنج آسیایی نشان دنه که ممکنه در نتیجه جواب به اختلاف درجه حرارت در آن‌ها باشه.

شرایط موناسب برای بينج هكردن

Thresh rice cleaning by a Watermill. ("36 Views of Mount Fuji" Hokusai)

Transplanting rice seedlings in Java, Indonesia

Removing seedlings from seed beds, the first step along a labour-intensive process of growing rice as seen in Cambodia

دما: میانگین دمای مورد نیاز بینج هنگام رشد ونه بین ۲۰ تا ۳۷ درجه سانتیگراد باشه. پایین دیّن دما در اوایل فصل زراعی یا آبیاری مزرعه با سرد او سبب بونه که زمان برسین دونه‌ها به تأخیر دکفه. بالا دیّن دما هم موجب کاهش تعداد سنبلچه‌های بارور و وزن دانه‌ها بونه. نور: نور هم اتا از عوامل مؤثر در رشد گیاه هسه. شدت نور در اوایل فصل زراعی شاید عامل محدود کننده‌ای برای رشد بینج به حساب بیه. اما با نزدیک بین به پایان فصل زراعی، بویژه موقع تشکیل خوشه، رقابت برای جذب نور بین بوته‌ها افزایش پیدا کننه. رطوبت: مناسب‌ترین میزان رطوبت برای گلدهی گیاه بینج ، ۷۰ تا ۸۰ درصد هسه. رطوبت کمتر از ۴۰ درصد، عامل بازدارنده‌ای برای گلدهی گیاه به شمار شونه. وزش وا و وارش و سنگریگ، در زمون گلدهی زیانبار هسه. همچنین وارش موقع برداشت محصول هم عملیات مربوط به خشک بین محصول ره به تأخیر دم دنه. برنج، کلا گیاه ا و دوستی به شمار شونه، ولی آبزی نیه. چون ریشه گیاهون آبزی قادر نیه که تارهای کشنده و ریشه‌های فرعی تولید هکنه. در حالی که ریشه برنج هم تار کشنده و هم ریشه فرعی داینه. او: او مورد نیاز بینج از سایر غلات ویشتر هسه. هشتاد درصد او مورد نیاز محصول برنج تولید بئی در جهان بویژه در نقاط استوایی، از وارش تأمین بونه. ۲۰ درصد باقی مانده را از رودخانه او و چاه او تأمین کننه. نتایج بدست بیئمو نشان هدا که اگر دمای او کمتر از ۱۹ درجه سانتیگراد باشه، زمان برسین دونه به تأخیر کفنه. اگر هم از ۳۰ درجه ویشتر باشه، گسترش ریشه و میزان عملکرد گیاه برنج به دلیل محدود بین اکسیژن موجود در او، کم بونه و بازدهی گیاه کاهش پیدا کنه. خاک: برنج در خاکای مختلف، از فقیر تا غنی که تنها او مورد نیاز گیاه تأمین باشه به عمل انه. البته مقدار او مصرفی در خاکای سبک بیش از خاکای سنگین هسه. مناسب‌ترین خاک برای کشت برنج، خاک رسی با لایه غیر قابل نفوذ در عمق ۵۰ تا ۱۵۰ سانتیمتری و همراه با مقدار زیادی مواد آلی هسه. برنج اصولا نسبت به شوری خاک و شوری آب مقاوم هسه. در صورتی که آب کافی برای شستشوی نمک خاک وجود داشته باشه، تومی از برنج برای اصلاح خاکای شور استفاده هکردن.

بازتاب اثر درجه گرما نسبت به روشد

بازتاب حرارتی کولتیوارای گرمسیری، مانند: جوانه زنی بذر، پنجه دهی، رشد نشاء، مدت زمان رشد و طول ساقه، به طوری که تا کنون شناخته بیه، نسبت به کولتیوارای مناطق معتدل تفاوت بسیاری دارننه. به هرحال، روابط بین تیپ‌های بومی و بازتاب درجه حرارت در رشد، روظرفیت پنجه دهی در شش تیپ بومی کولتیوارهای هندی و ژاپنی در ترکیبات مختلف نور و درجه حرارت در اتاقک‌های رشد کاملا کنترل بئی، مورد مطالعه قرار بیته. کاکی زاکی، پیشنهاد هکرده که در شدت نور پایین و در درجه حرارت پایین بدون توجه به تیپ بومی، میزان پنجه دهی در درجه حرارت پایین ویش تر از بروز زردی پهنک برگ در درجه حرارت پایین ( ۱۵ درجه سانتی گراد ) در میان شش تیپ بومی آسیایی، اوس، تجره، بولو، و کولتیوارهای ژاپنی آزمایش بیه اوس و تجره زردی شدیدی پیدا هکردنه. ژاپنی و بولو، به ویژه ژاپنی در درجه حرارت پائین تحمل ویش تری نسبت به زردی ره نشان هدا. بورو تیپ متوسط بین بولو و اوس یا تجره بیه.

دیگر جستارا

• مرکز ملی پژوهش‌های برنج دیل بامپرز

منبع

‎* کتاب کاشت- داشت- برداشت برنج تألیف: دکتر سید محمود اخوت

• جزوه زراعت غلات دکتر باقی دانشگاه آزاد اسلامی
• [ http://www.fa.wikipedia.org ويكي پدياي فارسي |بازديد 26/7/1390]
• [ http://www.en.wikipedia.org ويكي پدياي اینگلیسی |بازديد 26/7/1390]