ایران
مختصات: شرقی°۵۳ شمالی°۳۲ / °۵۳شرقی °۳۲شمالی
ایران اتا کشوره که جنوب غربی آسیا و منطقهٔ خاورمیونه دله دره. نوم رسمی وه جمهوری اسلامی ایران و پايتخت وه تهران هسته. وسعت اینتا کشور ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ مربع کیلومتر هسته و به پایهٔ آمار سال ۱۳۸۵هجری خورشیدی، ۷۰ میلیون و ۴۷۲ هزار تن جمئیت داشته و هر سال حدود اتا میلیون تن به جمئیت این کشور اضافه بونه.[۲]
شومال جه با جمهوری آذربایجان، ارمنستان، و ترکمنستان؛ شرق جا با افغانستان و پاکستان؛ و غرب جا با ترکيه و عراق زمینی سامون دانّه و همینتی دریوای سامون جا شومال با مازرون دریا و جنوب جا با خليج فارس و دریای عمان هسته، که ۲ منطقهٔ ابّل از مناطق مهم استخراج نفت و گاز جهون دله هسنه.
نظوم سیاسی ایران به پایهٔ قانون اساسی مصوب ۱۳۵۸ (بازنگری ۱۳۶۸) پایهریزی بیه. گتترين جایگاه رسمی ایران پس از انقلاب، ولایت فقیه هسته که الآن در اختیار ملاسید علی خامنهای دره. اسلام دین رسمی، تشیع مذهب رسمی و فارسی زوون رسمی ایران هسنه. ایران به عنوان اتا سرزمین و اتا ملت دارای تاریخ کهن هسته و اتا از تاریخیترین کشورای جهون به شمار شونه.
ایران به واسطه قرار بیتن منطقهٔ میونی اروسیا دله دارای موقعیتی راهبوردی هسه. این کشور از اعضای سازمان ملل متحد، جنبش عدم تعهد، سازمون کنفرانس اسلامی، اوپک و سازمون اکو هسته. ایران اتا قدرت منطقهای جنوب غربی آسیا هسته و جایگاهٔ مهمی ره اقتصاد جهونی دله به دلیل داشتن اختیار صنعت نفت، صنایع پتروشیمی ایران و گاز طبیعی شه وسه به دس بیارده.[۳]
دله |
وجه تسمیه [دچیین]
واژهٔ ایران فارسی باستون دله «آئیریانا» (airya) و فارسی میونه دله به شکل «اِران» (erān) بیه، و از شیکل قدیمی «airya nama» بیته بیه و به معنای «سرزمین مردمون اصیل» هسته. کردستون ایران دله هنوز ایران با همون ایسم کوهن «اِران» تلفوظ وانه.اسناد تاریخی کردستون دله همینتی از این ایسم استفاده بیه.
واژهٔ «آریا» زوونای مازرونی، اوستایی، فارسی باستان و سنسکریت به ترتیب به شکلای «ایران» ، «اَیریه» (airya)، «اَریه» (āriya)، «آریه» (arya) به کار بورده. همینتی زوون سنسکریت «اریه» (ariya) به معنی سَروَر و مهتر و «آریکه» (aryaka) به معنی مَردِ شایستهٔ بزرگداشت و حرمت هسته و آریایی بهزوون اوستایی «ائیرین» (airyana) و به زوون پهلوی و فارسی دری «ایر» بخوندسه وانه و ایرج به زوون آریایی "airya" هسته. ایر در واژه به معنی «آزاده» و جمع وه «ایران» به معنی «آزادگان» هسته.
اسم ایران لغت دله به معنی «سرزمین آریاییون» هسته و مدتا پیش از اسلام هم اسم بومی وه ایران، اران، یا ایرانشهر بیه.[۴] البته از ۶۰۰ سنه پیش از میلاد تا ۱۳۱۴ «۱۹۳۵ (میلادی)» میون اوروپاییون با اسم «پرشیا» شناخته بیه.[۵] که در سنه ۱۳۱۴ در زمون بساتن لیگ ملل با درخواست رسمی رضاشا همون اسم بومی کشور (ایران) عرصهٔ جهونی هم مورد اسفاده قرار بیته. اسم «پرشیا» همینتی موساوی اسم ایران هسته و در زوونای اوروپایی به دلیل سابقه تاریخی - فرنگیش کاربرد دانه، اما در اخبار سیاستی ویشتر اسم ایران به کار بورده وانه.
جوغرافی [دچیین]
شومال جه با آذربایجان، ارمنستان، و ترکمنستان؛ شرق جا با افغانستان و پاکستان؛ و غرب جا با ترکيه و عراق زمینی سامون دانّه و همینتی دریوای سامون جا شومال با مازرون دریا و جنوب جا با خليج فارس و دریای عمان هسته.
از دید طبیعی ایران از شومال به روخنه اترک، مازرون دریا و روخنه ارس، از شرق به کوهئون هندوکش و کوهئون باختری دره سند، از باختر به دامنهئون باختری کوهئون زاگرس و حوضه اوریز اروندرود و از جنوب به خليج فارس و دریای عمان محدود هسته. بیش از نصفی از ایران کویری هسته. حدود اتا سیّم ایران هم کوئی هسته و اتا خورد بخش از ایران (شامل جلگهٔ جنوب مازرون دریا و جلگهٔ خوزستان) هم از جلگهئون حاصلخیز تشکیل بینه. گتترین کوه ایران هم دماوند (۵۶۷۱ متر) هسته. از دید جوغرافیائی، غربیترین شهر ایران کلیساکندی؛ شرقیترین شهر جالق؛ شومالیترین شهر پارس آباد؛ و جنوبیترین شهر چابهار هستنه.[۶]
اوستانا [دچیین]
طبق قانون تقسیمات کشوری (مصوب ۱۲۸۶ شمسی) ایران به ۴ ایالت «آذربایجان»، «خراسون»، «فارس»، و «کرمان و بلوچستان» تقسیم بیه و هر ایالت به چن ولایت حاکمهنیش و هر ولایت به چن نایبالحکومههنیش تقسیم بیه. این تقسیما تا سال ۱۳۱۶ با عوض بدلای خوردی به همینگونه بموندس بیه.
سال ۱۳۱۶ خورشیدی با تصویب قانون جديد تقسیمات کشوری، ایران به ۱۰ استان و ۴۹ شهرستان تقسیم بیه. به مرور زمون با ایجاد اوستانای جدید، تعداد استانای ایران زیاد بیه. برای مدتای مدیدی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایران همینتی دارای ۲۴ اوستان بیه. در سنه ۱۳۷۲ استان اردبیل از استان آذربایجان شرقی جدا بیه. همینتی استان قوم در سنه ۱۳۷۴ از استان تهران جدا بیه و استان قزوین در سنه ۱۳۷۳ از استان زنجان جدا و به استان تهران بورده و در سنه ۱۳۷۶ به استان قزوین عوض بیه.[۷]
در سنه ۱۳۸۳، خوراسون اوستان به سه اوستان: جنوبی خوراسان، شمالی خوراسان و رضوی خوراسان تقسیم بیه. به این ترتیب الآن ایران از ۳۰ اوستان درس بیه. شابلون:ایران ِکشوری تقسیما
او و هوا [دچیین]
ایران از لحاظ او و هوایی اتا از منحصر به فردترین کشورون هسته. اختلاف دمای هوا زمستون دله میون گرمترین و سردترین نقطه گائی به بیش از ۵۰ درجهٔ سانتی گراد رسنه. به طور کلی ایران منطقهای دله قرار دانه که از دید وارش سطح نیمه خاشک و خاشک دله قرار گنّه.
او و هوای ایران موتأثر از چندین سامونه هسته:
۱- سامونه پرفشار سیبریایی که با بشنین به عرضای جنوبی در نوار شومالی وارش و برف و کاهش دما و در سایر نوقاط فقط کاهش دما ره به همراه دانه.
۲-سامونه وارشزای مدیترانهای که از سمت غرب وارد ایران وانه و موجب بشنین وارش در بسیاری از نوقاط غربی و میانی و شرق ایران وانه.
۳-سیستم کم فشار جنوبی که نوار جنوب و جنوب غرب دله موجب رگبارِوارش وانه.
میزون وارش در ایران بسیار فرق دانه. در شومال به بیش از ۲۱۱۳ میلیمتر (رشت، ۱۳۸۳) هم رسنه.در نوائی کویری وارش عمدتاً بسیار کم و در حدود ۱۵ میلیمتر هسته. وارش نوائی شومال غرب و غرب، دامنهئون جنوبی البورز و شومال شرق تا حدودی قابل توجه (حدود ۵۰۰ میلیمتر) هسته. در سایر نقاط میزون وارش از ۲۰۰ میلیمتر ویشتر نوانه.
اختلاف دمای هوا در ایران در نقاط مختلف زیاد هسته. در حالی که در فصل زمستون دمای شهرکرد شو دله به ۳۰- درجه هم رسیه، مردمون اهواز هوای تابستونی (۲۵ درجه) ره تجروبه کاننه. هوای سواحل شومالی در تابستان گرم و مرطوب و در زمستون معتدل هسته. نوائی شومال غرب و غرب تابستونای معتدل و زمستونای سرد و نوائی جنوبی تابستونایی شدیداً گرم و زمستونایی موعتدل دارنه.
مردمون [دچیین]
پیشینهٔ تاریخی تمدن ایران به تمدنایی در عیلام، شهر سوخته، جیرفت ئو... رسنه، ولی شِروع تاریخ سیاستی ایرانیون از ابل حکومت پادشائی ایران در زمون ماد هسته. شاهنشائی ماد، اولین شاهنشاهی ایران بیه و لذا به عنوان شروع تاریخ شاهنشائی ایران در نظر بیت وانه.
ایران امروجه از اقوام زیادی از جمله :آذربایجانی، کورد، لر، بلوچ، مازرونی، گیلکی، قشقایی، عرب، مردمون لک، تالشی، ترکمون، خلج، آشوری، کلدانی، مندایی(صائبی)، تات، گورجی، سیستونی، ارمنی، و یهودی تشکیل بیه.
در ایران در مجموع حدود ۷۵ زوون و گویش رواج دانه.[۸] و گتترین گروهئون زوونی ایران ره فارسی، تورکی آذربایجونی يا همان آذري، کوردی، ترکمونی، گیلکی، مازرونی، خلجی، تالشی، لوری، عربی، بلوچی، لکی، دیلمی، تاتی، ارمنی، آشوری، مندایی، گورجی، عبری، کلدانی و ... تشکیل دنه.
زوون رسمی و اداری ایران فارسی هسته. فارسی اتا از زوونای شاخه هند و اروپایی هسه. براساس اصل پونزدهم قانون اساسی ایران کتابای درسی ونه با این زوون و خط بائن، ولی استفاده از زوونای محلی و قومی در مطبوعات و رسانهئون گروهی و درس هدائن ادبیات وشون در مدارس، در کنار زوون فارسی آزاد هسه.[۹]
جمعیت [دچیین]
بر اساس اونچی پایگاه اطلاع رسونی مرکز آمار ایران دله مشاهده وانه، جمعیت ایران از ۷۴میلیون نفر رد بیّه. ساعت جمعیتی این پایگاه ۱۴ فروردین سال ۱۳۸۹، جمعیتی ویشته از ۷۴ میلیون و ۱۱۱ هزار نفر ره ایران وسّه نشون دِنه. این در حالی هسته که رقم مربوط به جمعیت براساس این شومارنده هِی ویشته وانه.[۱۰]
دین [دچیین]
| دین ایرانیان | ||||
|---|---|---|---|---|
| دین | درصد | |||
| تشیع | ۸۹٪ | |||
| سنی | ۹٪ | |||
| دیگرون مثل مسیحیت و زرتشت | ۲٪ | |||
- دورهٔ مهرپرستی
- دورهٔ زرتشت
- دورهٔ اسلام و تشیع
- همینتی آیینای دیگه در برخی دورهئون رواج داشنه مثل دین مزدک،مانی و مسیحیت پیش از اسلام.
در پونصد سال گوذشته، بهویژه پس از تشکیل دولت صفویه همواره تشیع آیین رسمی ایران بیه و الآن از جمئیت ایران، ۸۹٪ تشیع، ۹٪ تسنن و ۲٪ مسیحی، زرتشی، یهودی، بهائیون و پیروون سایر ادیون مثل مندايي هسنه.[۱۱] در اصل ۱۲ قانون اساسی جوموری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری دوازده امامی دین رسمی هسته و سایر مذاهب اسلامی که قانون اساسی دله به وشون اشاره بیه شامل مذاهب چارگونه اهل سنت (حنفی، شافعی، حنبلی، مالکی) و شیعیان زیدی (۴ امامی) هم قانونی و دارای احترام کامل هسنه. همینتی در اصل ۱۳ قانون اساسی، ایرانیون مسیحی، یهودی و زرتشی به عنوان اقلیت دینی پذیرفته بینه و تونه در حدود قانون بر اساس دین خادشون عمل هکنن.
تاریخ [دچیین]
سلسلئون دوره پیش از اسلام [دچیین]
- ایلامیا (بیش از ۳۲۰۰ سنه پ. م. - ۵۳۹ پ.م.)
- ماد (ابل قرن هشتم پ. م. - ۵۵۰ پ. م.) ؛ بونیانگوذار دیاکو
- هخامنشیون (۵۵۹ پ. م. - ۳۳۰ پ. م.) بونیانگوذار کورش
- سلوکیون (۳۳۰ پ. م. - ۱۲۹ پ. م.) بونیانگوذار سلوکوس
- اشکانیون (۲۵۶ پ. م. - ۲۲۴ م.) ؛ بونیانگوذار اشک
- ساسانیون (۲۲۴ م. - ۶۵۲ م.) بونیانگوذار اردشیر
سلسلئون دوره پس از اسلام [دچیین]
- طاهریون (۲۰۶ - ۲۵۹ ه. ق.) بونیانگوذار طاهر بن حسین ذوالیمینین
- صفاریون (۲۶۱ - ۲۸۷ ه. ق.) بونیانگوذار یعقوب بن لیث صفاری
- سامانیون (۲۶۱ - ۳۸۹ ه. ق.) بونیانگوذار اسماعیل سامونی
- زیاریون (۳۱۵ - ۴۶۲ ه.ق.) بونیانگوذار مرداویج زیار ریکا
- بویه ی آل (۳۲۰ - ۴۴۰ ه.ق.) بونیانگوذار عمادالدوله علی ؛ گتِ شهریارعضدالدوله
- غزنویون (۳۸۸ - ۵۵۵ ه.ق.) بونیانگوذار سلطان محمود غزنوی
- سلجوقیون (۴۲۹ - ۵۱۱ ه.ق.) بونیانگوذار طغرل بیک ؛گت شهریارون ملکشا و سلطان سنجر
- خوارزمشاهیون (۴۷۰ - ۶۱۷ ه.ق.) بونیانگوذار انوشتکین غرجه ؛ شهریار نامدار سلطان محمد
- مغلون (۶۵۴ - ۷۳۶ ه.ق.) بونیانگوذار هلاکو خان
- تیموریون (۷۷۱ - ۹۰۳ ه.ق.) بونیانگوذار تیمور گورکانی
- صفویون (۹۰۶ - ۱۱۳۵ ه.ق.) بونیانگوذار شاه اسماعیل یکم ؛ گتِ شهریار شاه عباس ابل
- افشاریون (۱۱۴۸ - ۱۲۱۰ ه.ق.) بونیانگوذار نادرشاه
- زندیون (۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ ه.ق.) بونیانگوذار کریمخان زند
- قاجارون (۱۲۰۹ - ۱۳۴۵ ه.ق.) بونیانگوذار آقامحمدخان ؛ شهریار نومی ناصرالدین شا
- پهلوی (۱۳۴۵ ه.ق./ ۱۳۰۴ ه.خ. - ۱۳۵۷ ه.خ.) بونیانگوذار رضاشا
- نظام جوموری اسلامی (۱۳۵۷ ه.خ. - تاکنون) بنیانگذار امام خمینی
پیموننومهئون [دچیین]
پیموننومههای ایران با دیگر دولتون:
- پیموننومه گلستان (۱۱۹۲خارشیدی)
- پیماننامه ترکمانچای (۱۲۰۶ خارشیدی)
- معاهده پاریس
- پیمون سنتو
- قرارداد الجزایر (۱۹۷۵) میون ایران و عیراق در سنه ۱۳۵۳[۱۲]
پیموننومههای دیگه دولتئون به سر ایران:
- پیموننومه ۱۹۰۷
سیاستون [دچیین]
روابط خارجی [دچیین]
ایران اتا از ۱۹۲ کشور عضو سازمان ملل متحد هسته. همینتی در سازمان کشورون صادر کونندهٔ نفت اوپک، سازمان کونفیرانس اسلامی، جنبش عدم تعهد، سازمان اکو، و پیمون NPT هم عضو هسته.
روابط خارجی ایران دورهٔ جوموری اسلامی با تنشای زیادی روبرو بیه.
از جمله چالشای ایران پس از انقلاب تومبی به موارد زیر اشاره هکنیم:
- جنگ تحمیلی ۸ ساله با عیراق که با یورش کشور عیراق به شروء بیه (حدود ۵۰۰ هزار بمرده، یک میلیون زخمی و هزار میلیارد دلار خسارت برای ایران)
- تحریمئون بولندمدت اقتصادی و فناورانه
منابع و معادن [دچیین]
مهمترین منابع ایران عبارتنه از: نفت و گاز. ایران، دیّمین ذخایر نفتی جهون، ۱۱ درصد ذخایر ثابت بیه نفتی زمین موعادل ۱۳۰ میلیارد بوشکه؛ و هم دیّمین ذخایر گازی جهون، ۱۸ درصد ذخایر ثابت بیه گاز زمین، موعادل ۲۶ تریلیون میتر موکئب ره در اختیار خادش دانه. موهمترین منطقهئون نفتی این کشور مسجد سلیمان، هفتگل، گچساران، آغاجاری و اسلام آباد غرب هسته. همینتی مازرون دریا هم اندوخته نفتی زیادی ره شه دله دانه. نفت قم اوستان هم در حال بهرهبرداری هسته. ویشترین معادن در حال بهرهبرداری در اوستانهای خوراسان وجود دانه.
دیگر معادن موهم ایران عبارتنه از: معادن زوغال سنگ؛ کانیئون فلزی: طلا، منگنز، کرومیت، مس، سرب، روی، نیکل ، کبالت، نقره و اورانیوم؛ معدنی شیمیایی: گوگرد، نمک؛ سنگهای تزئینی میثل فیروزه؛ شن و ماسه.
صنایع [دچیین]
گت ترین صنایع پیشرفته ایران عبارتن از: صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد، نساجی، شیمیایی، غذایی، خودروسازی، سد سازی، ایلیکتریکی و ایلیکترونیکی ئو....
سازهئون موهم دستی و سنتی ایران عبارتنه از: فرش و قالی، گلیم بافی و زیلو، منبتکاری، خاتمکاری و سفالگری.
رائون [دچیین]
را آهن سراسری جنوب غرب ایران ره به شومال شرق وه، شومال غرب ره به شومال شرق، و شومال شرق ره به جنوب میونی متصل سازنه. خط آهنی که جنوب شرق ایران ره به شومال شرق وه متصل کانده، ابلین خط آهن ایران هسته که در زمون رضاشا بساته بیه که بندر امام خمینی ره به بندر ترکمن متصل کانده. خط آهن دیگری از بندرعباس تا بافق و از اونجه به سرخس (به سوی ترکمنستان) و قطور (به سوی ترکیه) اتصال دانه. شومال شرق و شومال غرب ایران هم با خط آهن به هم ارتباط دارنه.
همینتی جادهئون آسفالته و خاکی همه شهرون ایران ره به هم مربوط کانه. راهئون کشتیرونی در مازرون دریا ، دریای عمان و خليج فارس برقرار هسته. راهون هوایی میون ویشتر گت کشورون جهون و شهرون گت ایران به ویژه تهران و شیراز برقرار هسته.
اقتصاد [دچیین]
در ۳۰ سال قبل جمئیت ۳۶ میلیونی ایران به ۷۰ میلیون تن زیادی بیته و ابلین موج این نسل نو به بزرگسالی برسیه. بر اساس آمارون رسمی نرخ بیکاری به ۲۲ % برسیه اما برخی کارشناسا رقم وه ره ۱۲٫۲ % دوننه. ممد خاتمی رئیس جوموری قبلی گانه: «حضور سالونه ۷۰۰ هیزار نفر به بازارکار نشونگر فشار شدیدی هسته که اقتصاد ایران ناگزیر به تحمل وه هسته.»
در دوره (۱۳۸۳–۱۳۵۳)، نرخ تورم گائی ۷ درصد بیه و گائی به مرز ۵۰ درصد نزدیک بیه و نرخ بیکاری زمونی ۳ درصد و گائی بیش از ۱۶ درصد بیه. در حالی که در زمینه بدهی خارجی، این رقم برای مدتا صفر بیه ولی گاه چنون زیاد بیه که دولت ره با بحران بازپرداخت مواجه هکرده.
گردشگرون [دچیین]
بر پایهٔ گزارش سازمان جهاني جهانگردی، ایران روتبه ۱۰ جاذبهئون باستونی و تاریخی و روتبهجاذبهئون طبیعی ره در جهون دارا هسته، ولی با این وجود تاالآن چندان در جذب گردشگرون خارجی موفق نیه. [۱۳]
هونر و فرهنگ [دچیین]
فرهنگ ایرانی ریشه در تاریخ دانه. برای بشناسین فرهنگ ایران ونه به کشورون مستقلی که کنارای ایران درنه ره بدین. افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان، پاکستان، ترکمنستان، آذربایجان و حتی ارمنستان و گرجستان و همچنین کوردای عراق و ترکیه همه کم یا زیاد گوشهای از فرهنگ ایران ره به ارث بوردنه.حتی سرود ملی پاکستان به زوون پارسی هسته.
در مجموع تومبی عناصر فرهنگ ایرونی ره که فراتر از مرزاي ایران هسته ره به اختصار اینتی اشاره هکنيم:
- زوون پارسی که مهمترین شاخصه فرهنگ ایرونی هسته.
- اعیاد ملی از مثل: نوروز
- شخصیتای اسطورهای مثل رستم و سهراب
- اساطیر تمثیلی مثل: دیو، سیمرغ و...
- علم و هونر
- معماری ایرونی
- دین اسلام و بهخصوص مذهب تشیع
ورزش [دچیین]
ورزش ابّل ایران کشتی (مازرون دله) هسته و فوتبال پُرطرفدارترین ورزش وشونه. ایران ابّلین بار اولمپیک ۱۹۴۸ لندن دله با ۲۸ ورزشکار حاضر بیه و موفق به کسب اتا مدال برونز در وزنهبرداری توسط جعفر سلماسی بیه. ایران پس از وه در ۱۳ دورهٔ دیگر هم شرکت هکرده و تنها ۲ اولمپیک ۱۹۸۰ مسکو و ۱۹۸۴ لوسآنجلس ره تحریم هکرده. بهترین مقوم ایران در اولمپیک روتبهٔ ۱۴ در اولمپیک ۱۹۵۶ ملبورن هسته.
نگارخنه [دچیین]
پانویسها [دچیین]
- ↑ http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2007/WPP2007%20web/Countries/Iran%20(Islamic%20Republic%20of)/demographic.xml
- ↑ name="Britannica۱" Britannica Encyclopedia, Iran, p.۱/۱۰۱
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Iran#_ref-0 همه ابله از ایران ویکیپدیای اینگیلسی دله، نسخهٔ ۲۷ مه ۲۰۰۷
- ↑ MacKenzie, David Niel. (۱۹۹۸). "Ērān, Ērānšahr". Encyclopedia Iranica ۸. Cosa Mesa: Mazda.
- ↑ [۱]
- ↑ اطلس گیتابشناسین اوستانای ایران، تهران: ۱۳۸۳، نقشهئون.
- ↑
- ↑ زوونای ایران
- ↑ اصل ۱۵ قانون اساسی
- ↑
- ↑ [۲]
- ↑ BBC Persian
- ↑ ایران مقصد جدید گردشگرون اوروپائی؟
|
|||||
