چله شو
- شِمه منظور شاید اینتا بیبائه: یلداچله شو (گجگجی بیری).
چلّه شو یا یَلدا شو یا شب چلّه؛ سالِ جورترین شو نسوجر گردی لاپّه بنه دله هسه. اینتا شو ۳۰ آذر ِآفتاب مار بوردن گادِر جه شروع وانه (آخرین روز پاییز) اُ تا خرتیج ِدربموئن ِروج ۱ دی (اولین روز زمستون) بئوته بونه. ایرانیون و خله دیئر اقووم چلّه شو ره جشن گیرنه. اینتا شو نِسوجِرِ گردی لاپّه دله زمسّونی انقلاب جه دیگادِر هسه اُ همینسه این تمن په هرچی گذرنه روج جورتر بونه اُ شو کِتاتر.
نوم
[دچیین]واژهٔ «یلدا» ریشهٔ سریانی دارنه و به معنای «به دنیا بیئموئن» و «تولد» هسه. منظور از تولد، ولادت خورشید (مهر/میترا) هسه. رومیان آن ره ناتالیس آنایکتوس یعنی روز تولد مهر شکستناپذیر گتنه.[۱] ابوریحان بیرونی از اینتا جشن با نوم «گت میلاد» نوم بورده و منظور از آن ره «میلاد خورشید» دونسته.[۲]
چلّه ، دو موقعیت گاهشمارانه در طول اتا سال خورشیدی با کارکردهای فرهنگ عامه، اتا در آغاز تابستون (تیرماه) و دیگری در آغاز زمستون (دی ماه)، هر کدوم موتشکل از دو بخش بزرگ (چهل روز) و کوچک (بیست روز). واژه چلّه بئیته بئی از چهل (معین، ذیل واژه) و مخفف «چهله» و صرفن نشاندهنده گذشت اتا دوره زمونی معین (و نه الزامآن چهل روزه) هسه.[۳]
پیشینه
[دچیین]چله و جشنهایی که در اینتا شو برگوزار بونه، اتا سنت باستونی هسه. مردم روزگارون دور و گذشته، که کشاورزی، بنیان زندگی اونا ره تشکیل داهه و در طول سال با سپری بیّن فصلها و تضادهای طبیعی خوی داشتنه، بر اثر تجروبه و گذشت زمون تونسنه کارا و فعالیتای خود ره با گردش خورشید و تغییر فصلا و بلندی و کوتاهی روز و شو و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظیم هکنن.
اونا ملاحظه هکردنه که در بعضی روزا و فصلا روزا بسیار بلند بونه و در نتیجه در اون روزا، از روشنی و نور خورشید بیشتر تونسنه استفاده هکنن. اینتا اعتقاد پدید بی ئموئه که نور و روشنایی و تابش خورشید نماد نیک و موافق بیئه و با تاریکی و ظلمت شو در نبرد و کشمکشنه. مردم دوران باستون و از جومله اقوام آریایی، از هند و ایرانی - هند و اروپایی، دریافتنه که کوتاهترین روزا، آخرین روز پاییز و شب اول زمستون هسه و بلافاصله پس از اون روزا به تدریج بلندتر و شوها کوتاهتر بونه، از همین رو اونره زایش شو خورشید گتنه و آنره آغاز سال قرار هدانه.[۴] بدینسون در دوران کهن فرهنگ اوستایی، سال با فصل سرد شروع بیه و در اوستا، واژه Sareda, Saredha «سَرِدَ» یا «سَرِذَ» که مفهوم «سال» ره افاده کنه، خود به معنای «سرد» هسه و اینتا به معنی بشارت پیروزی اورمزد بر اهریمن و روشنی بر تاریکی هسه.[۵] در آثارالباقیه ابوریحان بیرونی، ص ۲۵۵، از روز اول دی ماه، با عنوان «خور» نیز یاد بیّه و در قانون مسعودی نوسخه موزه بریتانیا در لندن، «خُره روز» ثبت بیّه، اگرچه در برخی منابع دیگر «خرم روز» نامیده بیّه.[۶] در برهان قاطع ذیل واژه «یلدا» چنین بیئموئه:[۷]
| « | یلدا شو اول زمستون و آخرشو پاییز هسه که اول جَدی و آخر قوس باشه و اون درازترین شبوهاهسه در تموم سال و در اون شو و یا نزدیک به اون شبو، آفتاب به برج جدی تحویل کنه و گننه اون شو به غایت شوم و نامبارک میباشد هسه و بعضی بئوتنه ب یلدا شو یازدهم جدی هسه. | » |
تاریکی نماینده اهریمن بیئه و چون در طولانیترین سال شو، تاریکی اهریمنی بیشتر هسه، اینتا شو برای ایرانیون نحس بیئه و چون فرا رسیئه،تش روشن کردنه تا تاریکی و عاملان اهریمنی و شیطانی نابود بوّه و فرار هکنن، مردم گرد هم جمع بینه و شو ره با بخردن، نوشیدن، شادی و پایکوبی و گپ به سر ایاردنه و ویژه سفره پهن کردنه، هراونچه تازه میوه فصل که نگهداری بیئه وخشک میوه در سفره اشتنه. سفره یلداشو، «میَزد» Myazd نوم داشته و شامل میوههای تر و خشک، نیز آجیل یا به اصطلاح زرتشتیان، «لُرک» Lork که از لوازم این جشن و ولیمه بیئه، به افتخار و ویژگی «اورمزد» و «مهر» یا خورشید برگوزار بیئه.[۸] در آیینای ایرون باستون برای هر مراسم جشن و سرور آیینی، سفره ای پهن کردنه که بر اون افزون بر آلات و ادوات نیایش، مانند تشدون، عطردون، بخوردون، برسم و غیره، برآوردهها و فراوردههای بخردنی فصل و خوراکای گوناگون، مقدس خوراک مانند «میزد» نیز بشته بیئه.
ایرانیون گاه یلداشو ره تا دمیدن پرتو پگاه در دامنهٔ کوههای البورز به انتظار باززاییده بین خورشید نیشت بینه. برخی در مهرابهها (نیایشگاههای پیروان آیین مهر) به نیایش مشغول بینه تا پیروزی مهر و شکست اهریمن ره از خداوند طلب هکنن و شوهنگام دعایی به نوم «نی ید» ره خونسنه که دعای شکرانه نعمت بیئه. روز پس از یلداشو(یکوم دی ماه) ره خورروز (روز خورشید) و دی گان؛ گتنه و استراحت کردنه و تعطیل عمومی بیئه (خرمدینان، این روز را خرم روز یا خره روز گتنه).خورروز در ایرون باستان روز برابری انسانا بیئه در اینتا روز همگان از جومله پادشاه لباس ساده پوشیئه تا یکسون به نظر بیئن و کسی حق دستور هدائن به دیگری ره نداشته و کارها داوطلبانه انجام میگرفتگیته نه تحت امر. در اینتا روز جنگ هکردن و خونریزی حتا بکوشتن گوسفند و مرغ هم ممنوع بیئه اینتا موضوع ره نیروهای موتخاصم با ایرانیون نیز دونسنه و در جبههها رعایت کردنه و خونریزی به طور موقت متوقف بیئه و بسیار بدیه بئیه که همین قطع موقت جنگ به صلح طولانی و صفا تبدیل بئیه. در اینتا روز بیشتر از این رو دست از کار کشینه که نخاسنه احیانن مورتکب بدی بوّن که آیین مهر ارتکاب هر کار بد کوچک ره در روز به دنیا بیئموئن خورشید ره بسیار گت گناه اشمرسنه. ایرانیون به سرو به چشم مظهر قدرت در برابر تاریکی و سرما اشانه و در خورروز در برابر اون اسینه و عهد کردنه که تا سال بعد اتا سرو دیگر بکارن.
مازرون دله
[دچیین]
مازرون دله چله شو وسه سفره یلنه و ونه سر انواع شىرنی و مخلفات اینگنّه. پیس کاندله و پشت زیک و بئو دونه دسوری پجنه و پئیزِ میوهی، کنس و خرمادی واری، جه خرنه. امیری یا جدیدته، حافظ شعر خوندنه که شه طالع ره بیرن. بعضی کِلا (کوزه) اینگنّه، اتی سنجُق زنّه و اتی دیگر کىتاب وا کنه. بعضی هم آسنی و داستان وچوچون وسه تعریف کنه و شو-نیشت کنه و گتترون پلی شونه.
پانویس
[دچیین]- ↑ طبیبزاده،یلدا،۹.
- ↑ مرادی غیاثآبادی،جشنها و گردهماییها،۴۷.
- ↑ قاسملو، فرید. «چلّه». دانشنامه جهان اسلام. تلمبار بئی اصلی نسخه که پارامتر
|پیوند بایگانی=نیاز به وارد کردن|پیوند=دارد (کمک) دله دره سر جه پارامتر|پیوند بایگانی=نیاز به وارد کردن|تاریخ بایگانی=دارد (کمک). تاریخ وارد شده در|تاریخ بازبینی=را بررسی کنید (کمک); پارامتر|تاریخ بازیابی=نیاز به وارد کردن|پیوند=دارد (کمک) - ↑ هاشم رضی، گاهشماری و جشنهای ایران باستان، ص ۵۵۳ و ۵۵۴
- ↑ هاشم رضی، گاهشماری و جشنهای ایران باستان، ص ۵۶۰
- ↑ هاشم رضی، گاهشماری و جشنهای ایران باستان، ص ۵۵۴
- ↑ هاشم رضی، گاهشماری و جشنهای ایران باستان، ص ۵۵۴
- ↑ هاشم رضی، گاهشماری و جشنهای ایران باستان، ص ۵۵۴ و ۵۵۹
منابع
[دچیین]- فارسی ویکیپدیا، بدییه بَئی 20 آذر 1392.
- مرادی غیاثآبادی، رضا. راهنمای زمانِ جشنها و گردهماییهای ملی ایران باستان. تهران: نوید شیراز، ۱۳۸۷. شابک ۹۶۴-۳۵۸-۴۶۵-۸.
- مهر، فرهنگ. دیدی نو از دینی کهن.
- رضی، هاشم. گاهشماری و جشنهای ایران باستان
- جلد چهارم فرهنگ معین - امیرکبیر تهران ۱۳۶۲
- دکتر عباس احمدی، مقالهٔ یلدا و جادو
- مجله آفتاب، شمارهٔ پنجم، سال اول
- وبگاه چراغهای رابطه