مازرونی زیوون

مزرونی زوون تبرستون

تبری، مازرونی یا مازندرونی که وه ره بعضیون گِلِکی (gîlîki) هم گانّه، اتّا ايرانی زوون هسته كه ایران ِمازرون، سمنون، گلستون، و تهرون استانون دله ونجه گپ زنّه.

زوون یا لهجه بی‌ین

این سوال ره خله پرسنّه که مازرونی اتا زوون هسته یا گویش و لهجه. گتِ زوون‌شناسون گویش (انگلیسی جه: dialect) ره اینتی تعریف کانّه که «ات‌چی هسته که زوون (انگلیسی جه: language) و لهجه (انگلیسی جه: accent) میون دَواشه؛ گویش لهجه جه غلیظ‌ته هسته و زوون جه رقیق‌ته» همینسه اتا ثابت سامون این سه‌تا تعریف میون دَنی‌یه. اسا هر زوونی ره بنشنه چن‌تی بررسی هاکردن که زوون، گویش یا لهجه هسته. اینجه دِتی مازرونی ره بررسی کامبی:

جامعه‌شناسی جه

جامعه‌شناسی دله گانّه که هر کشور دله فقط رسمی‌زوونون ره بنشنه بائوتن «زوون» و بقیه گویش یا لهجه هستنه. همینسه ایران دله فقط ونه «فارسی» ره بائوتن زوون، حتی ترکی زوون که ترکیه دله اتا زوون هسته، اینجه گویش حیساب وونه.

زوون‌شناسی جه

گویش‌شناسی و زوون‌شناسی دله اشنّه که «گفتار» چتی هسته. این علم دله هچکی شه ماری‌زوون جه غلط گپ نزنده. ونه دله فرق نکانده که شمه پَلی تلویزون ِاتا گزارشگر دره گپ زنده یا اتا ذهنی‎عقب‌دکِت، یعنی مثلاً نتوندی باری «دیوار» ِکلمه، تیفال جه درست‌ته هسته.

زوون‌شناسی دله اتا جامع تعریف دَنی‌یه که زوون و گویش ِفرق ره سِراق هاده. مثلاً «سیوندی» بتونده هم زوون بائه، هم گویش بائه. «گویش» هسته چون اتا پچوک مله دله ویشته گپ‌بزه نَوانه؛ «زوون» هم هسته چون ونه نزدیکی زوونی دَنی‌یه که ونه واری بائه.

مازرونی ره این روش دله «زوون» دونّه؛ چون وه خادِش ات‌خله لهجه دانّه که این لهجه‌ئون همدیگه جه نزدیکنه، مازرونی قدیمی بنویشته و مکتوبات هم دانّه، وه گرامرونی دانّه که بقیه زوونون جه هم فرق کانده.

زوون‌شناسون گانّه که اگه مازرونی، فارسی ِگویش جه هسته، ونه اتا قدیمی زوون جه بَییته بَیی‌بائه. مازرون زوون اتا رج دله دره که وشون ره گانّه «شمال‌غربی ایرانیج». زوونونی که این رج دله درنه احتمالاً «پارتی زوون» یا همون «اشکانی پهلوی» ِباقی‌بموندست هستنه. اینان زوون جه گلکی، تالشی، کومشی و زازاکی خله مازرونی ره موندنّه.

فارسی	مازرونی	کوردی
از	جه/جا	ژی
زَبَر	جُر	ژۆر
پَز	پَج	پێژ

فارسی	پارتی	مازرونی
زیر	ژیر	جـِر/جیر

رِقِدبوردِن

فارسی و مازرونی هرکومتا اتا رجه دله درنه و هیچ ارتباط زوونی همدیگه جه ندارنه. ولی ات‌خله کلمه فارسی دله جه بموئه مازرونی درون که باعث وونه تدریجاً مازرونی رِقِدبدائه بَواشه. این جدول دله ات‌سری کلمه که مازرونی ِاسایی زوون و اصیل کلمات ره سِراق دنه ره بنشنه هارشائن:

اصیل مازرونی	اسایی مازرونی	فارسی
پرزا Perza	پِسِر Peser	پور/پسَر Pur/Pesar
زیله Zile	دِل Del	دِل Del
زوما Zuma	دوماد Dumad	داماد Damad
بِفره Befre	ابرو Abru	ابرو Abru
اَرش Arŝ	خرس Xers	خرس Xers

ادبیات

مازرونی زوون

ایرانی زوونون دله، مازرونی ادبیات و فرهنگ خله خله بِلند بی‌یه، این جور پیش بموئه چون تبرستون اتّا رها و مستقل دولت داشته، مرزبون‌نومه ره که «اسپهبد مرزبون» بنویشه ره همون گادِر بنویشته بّیه.

گرامر

نیما یوشیج ِروجا دله مازرونی گرامر ره «SVO» بنویشتنه. یعنی فاعل، فعل، مفعول. اِسا دیگه خله کمته اونتی گپ بزه وونه، هسا مازرونی گپ بزوئن ره SOV جه اشناسنّه.

زنان و مردان مازرونی جمله درون فرق ندارنه، یعنی «وه» که گانّه هم تونده مَردی بوئه، هم تونده زِنا بوئه.

لهجه‌ئون

کاسپی زوونون و لهجه‌ئون ِنقشه

کارشناسون گانّه که مازرونی زوون دِوازده‌تا لهجه دانّه:

• کتولی: کوهستانی مناطق شاهوار ِشمال، کتول، پیچک مله، محمود آباد، فاضل آباد و استرآباد ِقدیمی‌مَله‌ئون.
• کردکویی: شرقی هزارجریب، شاکوه زیارت، بالاجاده، رادکان، شرقی گز و غربی گز و گرگان ِزنگی مَله و چاردنگه و گلوگاه.
• اشرفی (بهشهری): هزارجریب چاردنگه (سورتی تا کیاسر) و جلگه‌ای مََله‌ئون گلوگاه تا شاه کلیه و قره‌طغان تا نکارود ِدرکا.
• ساروی: چاردنگه (کیاسر تا دِدنگه کوهون)، میون دِرود و تجن رود تا جویبار.
• سوادکوهی: سوادکوه و شاهی و کیاکلا تا جویبار و بیشه‌سر.
• بابلی: چلاو تا بندپی، امامزاده حسن و آلاشت ِغربی‌وَر و جلگله‎ای نواحی میون فریدونکنار، بابلسر، بهنمیر، کیاکلا تا کوهی روستائون کهنه خط، گنج افروز و بابل کنار.
• آملی: بندپی تا چلاو، لاریجانات، نمارستاق و کلارستاق آمل تا امامزاده هاشم حوالی و جلگه‌ئون هراز، دشت سر و محمود آباد دِ وَر، چمستان، آمل و نور میون.
• نوری و نوشهری: بیرون بشم، کجور، محال ثلاث و سرخ رود تا چالوس ِدرکا.
• چالوسی و شرقی شهسواری: کلارباستانی، بعضی روستائون بیرون بشم ولنگا سون و جلگه‌ای نواحی آب چالوس و عباس آباد و نشتارود میون.
• مرکزی شهسواری: دوهزار و سه‌هزاری و خرم‌آبادی و گلیجانی و چالکش (آب نشتا تا آب شیرودِ جلگه‌ئون میون)
• فیروزکوهی: فیروزکوه، دماوند تا رودهن و بومهن
• قصران باستونی: اوشان، فشم، میگون، لالان، شمشک، گاجره و توچال تا جاجرود ِدرکای غربی‌وَر
• الیکایی : شامل ایل الیکایی گرمسار روستای فروان آرادان جه تا روستای حصاربن فیروزکوه

مازرون و دیگه زوونون فرق

کوردی

مازرونی	کوردی	فارسی	English
درزن	درزن	سوزن	Needle
ژنا	ژنا	زن	Woman
کیجا	کیژ	دختر	Girl
پچیک/پچوک	پچوک	کوچک	Small

پشتو

مازرونی	پښتو	فارسی	English
مار	مور	مادر	Mother
سورخ/سِرخ	سور	سُرخ	Red
کُلا/مَله	کلی	ده	Village
خار	ښه	خوب	Fine

فارسی و انگلیسی

mazeruni	Ingilisi	Farsi
دیم Dim	Face	صورت
وَچه vache	Baby/Kid	کودک/بچه
گت‌بَبا/گت پـِر gad per/gappa	Grand Father	پدربزرگِ پدری
گت‌نا/نن‌جان gad na/nan jan	Grand Mother	مادربزرگِ پدری
شابا Shaba	Grand Father	پدربزرگِ مادری
ماجان gad na/mar	Grand Mother	مادربزرگِ مادری
جور Jur	Up	بالا
اساره esare	Star	ستاره
کیجا/دِتِر Kija/deter	Girl\dother	دختر
ریکا/پسر Rika/peser	Boy\son	پسر
ملیجه melije	ant	مورچه
کنگلی/ماز/زِزِم kangeli/asel mahoz/zezem	bee	زنبور
بامشی bameshi	cat	گربه
نِسوم nesum	shadow	سایه
گَت gat	great	بزرگ
میس mis	fist	مشت
پییـِر/پـِر piyer/Per	father	پدر
مار/نِنا mar/nena	mother	مادر
برادر berar	brother	برادر
خاخِر khakher	sister	خواهر
چلّه/دیاله daiyleh/CHelle	branch	شاخه
ویاز viyaz	yawning/expand	خمیازه, کش امدن
زِوار zevar	self willed	مستقل و بی شریک
دمبدائن/کپّل dembedaen/kappel	throw	پرتاب
بوسه buseh	rubbish	اشغال
دار dar	tree	درخت
میشکا/میچکا michka	sparrow	گنجشک
برکستن barekessen	scratch	خاراندن
هامتن hameten	to move/crawl	حرکت کردن اهسته
سَوه save	wait	صبرکن
هِستکا hesteka	bone	استخوان
چِکل/تِک chekel\tek	top of mountaion	قله ی کوه

وابسته جستارون

• مازرونی ادبیات
• مازرونی مردمون
• تبرستون
• مازرون اوستان

بیرون چرخ‌هاییتن

• فرهنگ لغت مازندرانی
• مازرون نقشه

منابع

	ایرانیج زوونون
رج	غربی ایرانیج زوونون
غربی شمال	باستون: مادی  میانا: پارتی (پهلوی اشکانی)  ترنه: آذری | گیلکی | مازرونی ِزوون | تالشیکی | تاتی تبار زوونون | کردی کرمانجی | کردی سورانی | زازا-گورانی | سمنانی | مرکزی ایرانیج زوونون | بلوچی | سیوندی
غربی جنوب	باستون: باستونی پارسی  میانا: میانا پارسی (پهلوی)  ترنه: فارسی | لری | بختیاری | لارستانی | بشاگردی | کمزاری | تاتی اران
رج	شرقی ایرانیج زوونون
شرقی شمال	باستون: اوستایی  میانه: سغدی | خوارزمی | بلخی | غربی سکایی | آلانی | سرمتی  ترنه: آسی | یغنابی (سغدی نو)
شرقی جنوب	میانا: سکایی-تخاری  ترنه: پشتو | پامیری زوونون | پراچی | ارموری | منجی | یدغه
	۱-بلوچی گویشورون مهاجرت وسه جوغرافیائی هارشا ی جا ایران فلات ره شرقی جنوب منتقل بهینه. ۲- غربی جنوب رج ره رج فارسی‌تبار نیز گن نه. ۳-ویشتر زوون‌اشناسون، اوستایی ره غربی و شرقی رجون مرز دله دسته‌بندی کن نه.