ویکی‌پدیا:هفتگی بنویشته/سال ۲۰۲۵

امسال ِکاندیدبَیی بنویشته‌ئون

هفته	خلاصه متن
۱	اکبر رستگار ۱۷ شهریور ۱۳۵۴، سوادکوه شهرستون دنیا بموئه. وه شه درس ره همونجه بگذرنی‌یه و تا دیپلم ره بیته. ۱۳۷۴ سال بی‌یه که محمودآباد ِنفتِ دانشگاه قبول بیّه و مکانیک رشته بخونسته. وه ۱۳۷۸ سال جه، رسماً شرکت ملی نفتکش درون استخدام بیّه و یدک‌کشِ کشتی‌ئونِ مهندس بی‌یه. حدود ۹ سال ره دیّه جنوب جزیره‌ئون دله کار کرده. ۸۶ بی‌یه که شه انتقالی ره بیته و دگرسته شمال. اکبر رستگار همون وچگی جه شه گت‌پییر، آقابزرگ احمدی، وَر بخونستن و دِ تار ره یاد گیته. ونه گت‌ته برار، رمضان رستگار، هم دِتار زوئه و کم-بیش وه ره یاد دائه. مدرسه دله هم خونِش کرده و سرود و قرآن ره صوت جا خونسته. اولین‌کَش سال ۸۱ بی‌یه که موسم عشق آلبوم ره بخوندسته و مهرآوا انتشارات وه ره بازار تنک هاکرده. اینتا آلبوم عرفانی-مذهبی شعر داشته. سال ۸۸ اتا موسیقی گروه به نوم «وارش» بساته و دلبرانه (۱۳۸۸) و مهربونی (معرف به مادر، ۱۳۸۹) ره منتشر هاکرده. ونه معروفترین آثار جه، اتا شعر هسته که مار خَوری خوندنه. إسا رستگار مازرونی زوون بتترین خونش‌کَرون جا هسته. دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۴	اتا نقاشی اینتا نبردِ جا خانوا نورد اته نورد (کالیجار، نبرد) بیئه کا خانوا پرکن دله ۱۵۲۷ میلادی دله کار دکته. اینتا نورد گورکانیِ قاشون، بابر سلری جا، و راچپوتِ قاشون مینا رانا سانگا، سلری جا، پا هیتنه. رانا سانگا، بابر براوری بیئه و وه شمالی هندی تابری‌ئون ره جم هکاردنه. میوار دولت زَبر-ترین دولت شمال هند دله دینه. اینتا نورد ارجدار-ترین نورد گورکانیون وسه هسه چو بابر اینتا الجه دله شه تابری ره هند دله ستیر هکاردنه. گورکانیون اینتا الجه دله قاطعانه باش بینه. ماهارانا، بایانا ره هیتن په، رائی بیه شمال‌شرق و باهوسور ره هیتنه، وه اینتا کار جا بتونستنه کابل و دهلیِ تدارکات خط ره بَورینه. ونه استراتژی سوک بیئه؛ وه خاستنه تدارکات خطِ بوری‌ین جا بابر ره مجبور هکانه کا وشونه جا خون‌وس هکانه. تدارکات خطِ بوری‎ین بابر ره پِک موقعیت دله النه ارچه بابر قصد کانه خون‌وس ره پس بزنه و الجه ره وجینه. بابر دونسنه کا اگه بخائه بوشا بجنگه راجپوت سوارنظوم خائنه ونه قاشونِ رو بتاجن. ونه بسته بابر اته دفاعی نخشه بکشی‌یه؛ شه قاشون ره اردوگاء بسان جم کانه تا بتونه شه تیفنگدارون و تبچی‌ئون جا استفاده هکانه، پانی پت الجۀ بسان، وه شه براوری ره رجون گاریون کا هی را دوس‌بی بیئنه بشتنه کا مَنلِت‌ئون (تُرس) وشون ره ستیر کاردننه. گاری‌ئونِ اشکاف لا، سواره‌نشوم وسه بیئه تا هرگدر بخاستنه بتاجن دشمندِ دیم. رانا سانگا، الجه ره انگار هیتنه و نورد ره سنتی رسمِ جا سر هیتنه. وه اول بابر قاشونِ رج‌ون ره وره هکاردنه. ونه سپاء ره گورکانیونِ قاشون تیر-وارش هکاردننه، تیفنگ‌ئونِ چمر فیل‌ئون و اسپ‌ئون ره رم دنه و فیل‌ئون شه ساآب‌ئون ره بکوشتننه و راجپوت سپاء تُخُل-پُخُل بونه. سانگا بابر قاشونِ دل دله وره هکاردن ره نشنه بدی‌یه؛ پس دسوره هدائه بابر قاشونِ بال‌ئون ره وره هکانن. الجه بابر قاشونِ بال رو سه ساع دمال هیتنه. الجه دله گورکانی قاشون شه تیفنگون و تب‌ئون جا تش کاردنه و راجپوت سلات‌شون ره هُره-هُره بنه انگوئنه. راجپوت کموندارون ئم پک بیئنه و وشونِ تیر-رس گورکانیون قاشون ره نگیرنه... دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۷	ون‌گوگ نقاشی پُست امپرسیونیسم اتا هنری رِمبِش نوم هسته که غربی نقاشی دله شکل بیته و فرانسه جه شروع بیّه و ۱۸۹۰ تا ۱۹۲۰ دمباله داشته. این سبک هم خاسته امپرسیونیسم راه په بوره و هم ونه محدودیت‌ها ره کنار دینگنه. پست‌امپرسیونیسم ِاصطلاح و نوم ره اتا انگلیسی منتقد این سبک سر بشته که گته قرن نوزهمِ اواخر، پل سزان، ژرژ سورا، پل گوگن، ونسان ون گوگ، هانری دو تولوز لوترک و… دسوری نقاشون ات سٮوا شیوه ره پیش هایتنه. بجز ون گوگ، دیگرونی که این سبک جه نقاشی هاکردنه، گِرد فرانسه آدم بینه و امپرسیونیسم جه شه کار ره شروع هاکردنه و کم‌کم شه شیوه ره تغییر هدانه تا اتی شه مخصوصِ سبک جه برسینه. امپرسیونیسم خاسته طبیعت ره عیناً تابلو سر بکشه ولی رنگ و نور تأثیر ره وِج بیاره ولی پست‌امپرسیونیسم این اَرمون ره محدود دونسته. با اینچنین وشون هم رنگ و بل-بل-تو بزوئن ره اٮستفاده هاکردنه و شه موضوعات ره همونان واری اٮنتٮخاب کردنه و وشون تکنیک ره کار زونه و قلمو دمتن ره همون سابق شیوه واری بکار وَردنه. پل سزان اولین کسی بی‌یه که امپرسیونیستونِ انجمن جه سٮوا بیّه و سال ۱۸۷۸ باته خانه امپرسیونیسم ره ات شاپ پیش دینگنه. وه منظره و بی‌جان طبیعت نقاشی ره کشی‌یه و نخاسته دیگه سطحی نقش ره جولِ فضا جه اتا هاکنه و همینسه امپرسیونیستی شیوه که سو-سو بزوئن جه کا کردنه ره کنار بشته و ونه آثار پئی‌ته کوبیسم ِالگو بیّه. سال ۱۸۸۴ سالون دس ایندپندانتس، پاریس دله، اتا گالری بشتنه که ژرژ سورا اونجه شه نقاشی‌ها ره سٮراق هدا که وشون ترکیب‌بندی امپرسیونیستونِ سبک جه فرق کرده و ویشته رنگ ره جول‌ته کشی‌یه. ونه اَرمون هم سزان دسوری بی‌یه؛ چون نخاسته بکشسته رنگ جه سو-سو بزنه، رنگ‌هایِ تئوری قوانین جه اٮستفاده هاکرده که کونتراست بساجه و رنگ‌هایی که مخالف بینه ره کنار-کنار بی‌یله که دور جه اِشایی، خال کردی هئی جه پشو بخردنه. این تکنیک نوم ره پوینتیلیسم بی‌یشتنه و معاصر نقاشون ونه شیوه جه نئو امپرسیونیسم سبک ره بساتنه... دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۱۰	اتا هندو کتاب هندویِ دین یا هندوئیسم اتا هندستونی دین یا دارما هسته؛ ونه په‌روون که جور-وا-جور عقاید دارنه، اتا واحدِ جهونی نظم و سیستم ره در-بند هستنه. خِدی هندو واژه اتا مستعار نوم هسته، درحالی‌که هندوئیسم قدیمی‌ترین دینی هسته که حلا دنیا دله باقی دره، وه ره ساناتانا دارما (سانسکریت جه: सनातन धर्म) نومی هم إشناسنّه چون هندوها شه باور دارنه که ونه بگذشتی و تاریخ، آدمون و بنی‌بشر جه قدیم‌ته هسته و وشونِ مقدس کتابون دله اینتی گنه. وه ره اتی نوم دیگه هم إشناسنّه که وائیدیکا دارما هسه که وشونِ کتاب جه إشاره زنده. هندوهایِ گتِ کتاب نوم وداها هسته و ونه وَر اوپانیشتاد، پورانا، مهابهاراتا، رامیانا و آگاما هم درنه. مهمترین مفاهیمی که هندو مذاهب میون هم‌باز هستنه جه کارما هسته که گنه آدمون بدی همین دنیا دله وشون هِخ ره گیرنه. علایده برین، وشون چارتا پوروشارتا یعنن هدف و أرمون دارنه که آدمونِ زندگی وسّه لازم دونّه: دارما (اخلاق و وظایف)، آرتا (کامیابی و کار)، کاما (امیال و احساسات) و موکشا (رهایی و سمساره جه رها بیّن). هندو دین دله عبادت شامل راز-نیاز (بهاکتی)، پرستش (پوجا، قربونی بکوشتن (یاجنا)، مراقبه (دهیانا و یوگا) وونه. هندو دین سومین دینی هسته که دنیا دله ویشترین په‌روون ره دارنه و حدود ۱٫۲۰ میلیارد نفر هندو درنه که حول-حوش ۱۵ درصد آدمونِ جمیعت وونّه. وشون ویشته هند کشور درنه ولی نپال، موریس و بالی (اندونزی) دله هم خله هستنه. خله از وشون هم إسا دنیا دله تنک-تِرو بینه و جنوبی آمریکا یا خاورمیونه دله درنه. دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۱۳	کوزت که دره سازه کنده. بی‌نوایان یا میرابلس اتا ویکتور هوگویِ کىتاب هسته که ۱۸۶۲ سال، فرانسوی زوون جه بنویشته. این رؤمان که تراژدی هسته جه ده‌ها فیلم و سریال و هنری آثار اقتباس بیه. بی‌نوایان اصلی شخصیتون خله شناسا بئینه و اىسم درهاکردنه و این کىتاب کاراکتر بساتن نمونه بی‌یه. ژان وال ژان ونه مهمترین کاراکتر هسته که اتا توبه‌هاکرد دزد هسته که سعی دارنه خار آدم بوئه. کوزت هم اتا صغیر کیجا هسته که خله درد-بلا ونه سر بمو. ژاور اتا آجون هسته که قانون اجرا هاکردن سر خله سخت‌گیری کنده. تناردیه اتا بی‌شرافت دزد هسته که همیشه فقط شه منفعت ره اشنه. ماریوس پومرسی اتا جنتلمن دانشجو هسته که عاشق‌پیشگی کنده. اپونین هم اتا فقیر کیجا هسته که ماریوس ره عاشق هسته ولی جرأت نکنده مقار بئه... بی‌نوایان دله چنتا سىوا آسنی (داستان) پیش شونه تا هئی جه رسنه. این رؤمان دله خله بخشون هم درنه که داستان جه ربطی ندارنه و اماکن و مردم وضعیت ره توضیح دنه که چتی بی‌یه. [ این رؤمانِ خلاصه ره تونّی گلکی زوون جه مازرونی ویکی‌پدیا دله بخوندین ] دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۱۶	أتا أنیمیشن که « چار زمانه دله‌سوج ماترونِ » بسوتنِ چرخه ره سراق دنه ماتر (matər) یا ماتور (انگلیسی جا: Engine) اتا دسگاه ره گننه که انرجیِ جا میکانیکی حرکت تولید کنّه. الکتریکی ماترون، الکتریکی انرجی جا حرکت تولید کنّنه، پنوماتیک ماترون فشورده هوای جا، مولکولی ماترون (میوزینِ واری) عضولاتِ دله‌ی انرجیِ جا حرکت درس کنّنه.گرمائی ماترون دو نوع تقسیم بوننه ، دله‌سوج ماترون دیزل ماترِ جور یا دیا-سوج ماترون بوخار ماترِ واری که سوخت ره سوزنن تا ونه جا حرارت بئیرن و بعدن إینتا حرارتِ جا حرکت تولید هاکنن. قدیمونِ دورونِ دله ، ماترِ نیرو ره، آدم، حیوون، ئو، واء و بوخار تأمین کردنه. آدمونِ نیروی جا أتی ساده ماترونِ دله (چرخ لنگر یا عصاری‌چرخ واری) استفاده بی‌یه ، این سیستمونِ اصول اینتی بی‌یه که کم هاکردنِ سیستمِ سورعتِ جا نیرو ره چند بیروبیر کردنه. إتی سیستمون، یونانِ باستونِ دله، کشتی‌ئونِ جرثقیلِ وسّه کار شییه و رومِ باستونِ دله ئوءِ پومپ و قلعه‌ئونِ لوشِ (گت دروازه) وسّه کار زونه. کم کم پیش بوردنِ جوامعِ جا، ماترونِ نیروی منابع دَگِرسّه و دیگر منبعون (اسب و مال دسّوری) آدمون جا ره بَئیتنه. دِرِس اولین قرنِ مسیحِ بموئنِ جا بییه که مال و اسب جا أسّیو و تراشکاری دسگاهونِ سِر کار بییته بَینه. تا این که مسلمون‌های دوره بیّه و... دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۱۹	میوار بیرق میوار پادشائی اته هندو خدسر شائی راجپوتانا زیار دله دییه. اینتا پادشائی ره بنوره گوهیلا دودمون بنا هاکردنه و دمالتر سیسودیا دودمون وه ره په گیرنه. دم دمه شائی راجستون جنوب دله دییه؛ آراوالی سی سن غربی شمال جا، اَجمر شمال جا، گجرات، واگاد و مالوا زیار جنوب جا و هدوتی زیار شرق جا ونه سامون رسینه. میوار شائی بتاراول بسته قرن 7 دله روشناس بونه، بتاراول اونتا کس بیئه کا عرب شون براوری سور هرسائه و نشتنه وشون بیین هند درو. دَئُم میلادی قرن دم دمه میوار اته خدسر حکومت بیئه و شه همساده شون جا پیجنه. گوهیلا دودمون په سیسودیا دودمون کا اته چله گوهیلا دودمون جا بیئه میوار زیار سر هاجرا بونه.سیسودیا دودمون زرین زمونه ره انگاره هاکردنه و شه نظومی سامون ره الار هاکردنه. میوار شائی ماهارانا کومبها و ونه نوه ماهارانا سانگائه زمونه، اسلامی سلاطین جا جنگسنه. میوار شائی رخنه راجب خله ندومبی؛ گوهیلا دودمون ونه دله جکم رانیه، گوهاداتا وشونه یکم شاء بیئه. دمالتر بپاراول زمونه وه تونه چیتور شهر ره هیره و موری امپراطوری ره ونه دله جا در هاکنه.اونگدر ناگدا میوار شائی نیشتگاء بیئه. بپاراول عرب قشون جا بجنگسنه و امویان حاکمین بتونسنه ونه سامون ره هیرن و بیین هند دله. ۱۳۰۳ میلادی دله علاالدین خلجی میوار شائی سامون سر هه بوردنه و چیتور ره کوس هدائه. رانا لاخان و شه هف تا ریکا دوره دله بمردنه و زناکون جوهار ره صورت هدائنه. ارچه آجی سینگه دوره جا زنّه بمونسنه و بتونسنه در بوره و دمالتر هامیر ره بنا هاکنه. دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۲۲	رودالف فون ریبنتروپ (Rudolf von Ribbentrop) اته نازی آلمانِ وافن-اس‌اس افسر بی‌یه کا دیمین جهونی جنگ دله خدمت هاکرده و افتخار نشون بهیته، و پس‌ته شراب تاجر بیّه. ونه پی‌یر اته دیپلمات و نازی آلمان خارجه وزیر یوآخیم فون ریبنتروپ بی‌یه. ونه شه‌بنویشته زیوش‌نومه ویشته دونش ونه پی‌یر خوری و آدولف هیتلر آخری روز‌ئون هدا. ۱۹۳۹ سپتامبر مایِ ۱، اون توم که جهونی جنگ دیم شروء بیّه، ریبنتروپ بورده و اته سرباز عونوان جه اس‌اس-زمینی‌نیروی دله مولحق بیّه که ونه رِجِمنتِ (=هَنگ) نوم داتچ‌لند (Deutschland) بی‌یه، که اونجه وه غربی-جبهه دله خدمت هاکرده و دیم درجه آهنی صلیب ره هائیته. شوروی ره حمله هاکردن په و بارباروسا عملیات گدری، وره راهی هاکردن فنلاند. ۱۹۴۳ فوریه مایِ گدری، وه اته تانکِ رجمنت دله منصوب بهی‌یه، ونه رجمنت یتم زرهی لشکر اس‌اس لایب‌اشتاندارته اس‌اس آدولف هیتلر رَسِد (LSSAH) نوم داشته و ۱۹۴۳ فوریه مایِ گدری وه راهی بیّه بورده خارکوف که وه اونجه خارکوف سیمین نبرد دله شرکت هاکرده. ریبنتروپ شوالیۀ صلیبِ آهنی صلیب ره ۱۹۴۳ جولایِ مایِ ۱۵ هائیته. آگوست مایِ ۱ وه انتقال هائیته بورده تِرنه تاسیس بَئی هیتلریوگنت اس‌اس رسد دریم کا اونجه ونه عونوان گروهانِ فرمانده و تمرین‌ده افسر بی‌یه. نورماندی نبردئون میون، ریبنتروپ طلایی آلمانِ صلیب نشون ره هائیته. فالیز نبردئون په، ریبنتروپ، بولج (آردن) نبرد دله بجنگسته. وه ۱۹۴۵ می مایِ ۸ گدری، شه و شه رسد ره، آمریکای ارتشِ تسلیم هاکرده. ریبنتروپ امریکای توپ‌خنه جا که نورماندی دله وشون سَر توپ ببارنی‌یه جه جا بخرده ( یکه بخرده): " آمریکایی‌ئون هر چی داشتنه اَمه سر کپتل هاکردنه، به خصوص وشون توپ و توپ‌خنه... اِما هر چی پیش‌ته بَدی بیمی و تجربه هاکرد بیمی ره بَوِرده ساهایِ دله (= قابل قیاس نیّه). دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۲۵	مارکوس اورلیوس آنتونیوس اتا روم امپراتور بی‌یه که میون سال‌های ۱۶۱ و ۱۸۰ میلادی حکومت داشته و اتا رواقی فیلسوف هم بی‌یه. وه نروا–آنتونی سلسله دله دنیا بمو و این خانواده‌یِ پنج‌تا خار امپراتور دله، آخرین نفر بی‌یه. وه آخرین امپراتور بی‌یه که رومی صلح دوره دله دیّه و این صلحِ دوره ونه زمونه سر بیّه. مارکوس اورلیوس سال‌های ۱۴۰, ۱۴۵, و ۱۶۱ بعنوان روم کنسول هم خدمت هکرده. مارکوس اوریلیوس ِپی‌یر نوم ره «مارکوس آنیوس وروس» گتنه که قاضی (پرائتور) بی‌یه و ونه مار نوم ره هم «دومیتیا کالویلا» گتنه. مارکوسِ پی‌یر شه ره ازدواج جه تراجان و هادریان امپراتورها جه وصله بزو ولی وقتی مارکوس سه ساله بی‌یه بمرده و مارکوس ره ونه مار و گت‌ببا داشتنه و گت هاکردنه. اون گدر که امپراتور هادریان ِخوردی ریکا، «آئلیوس سزار»، سال ۱۳۸ دله بمرده، هادریان باته که مارکوس ِعامی که ونه نوم ره آنتونیوس پیوس گتنه، ونه مه جانشین و ولیعهد بوئه. زمونی که آنتونیوس دست قدرت دکته، شه برار-زا مارکوس اورلیوس ره شه پلی بیارده و وه ره لوسیوس وروس (آئلیوس سزار ِصغیر ریکا) همراه شه وچه قبول هاکرده. همین سال هادریان بمرده و آنتونیوس شاه بیّه. مارکوس اورلیوس که اسا ولیعهد بئی بی‌یه ره بَوِردنه مدرسه و یونانی و لاتین یاد بدانه و وه ره هرودس آتیکوس و مارکوس کورنلیوس فرونتو دست‌بن درس یاد هدانه. وه آنتونیوس ِکیجا، فائوستینا جه سال ۱۴۵ ازدواج هاکرده. سال ۱۶۱ بی‌یه که آنتونیوس بمرده و مارکوس اورلیوس قبول هاکرده که لوسیوس وروس جه هم‌بازی امپراتور بوو. ونه سلطنت گدر روم ِامپراتوری خله جائون جنگ دکته. ونه شرقی سامون ره اشکانیون نهب شینه که لوسیوس وشون ره شکست هدا و ارمنی شاهون جه درگیر بی‌یه. مارکوس این گدر مارکومانی، کوئادی و سرمتیون اقوام که شمال جه حمله کردنه ره مارکومانیک جنگ دله شکست هدا ولی ژرمنی‌تبارون خط-نشون بکشی‌ین دمباله داشته. مارکوس اورلیوس دستور هدا که روم ِپول دله کمتر نقره دَشنن و ونه خالصی ره کمته هاکرده. بنظر اِنه که ونه دوره مسیحیت روم دله ویشته سرکوب بی‌یه ولی هیچ بنویشته‌ای دنی‌یه که سراق هاده مارکوس شخصاً این کار دله نقش داشت بوئه؛ حتا ترتولیان کتاب دله گنه که وه مسیحیون ِمحافظ بی‌یه. سال ۱۶۵ یا ۱۶۶ اتا نخش مریضی دکته و پنج تا دَه میلیون رومی ره طاعون بکوشته که اتاشون لوسیوس وروس بی‌یه که سال ۱۶۹ بمرده. مارکوس اورلیوس هچکی ره شه وارث و ولیعهد نی‌یشته. ونه کیجا لوسیا بی‌یه که لوسیوس جه ازدواج هکرد بی‌یه و کومودوس احتمالاً ونه ریکا بی‌یه که مارکوس جاسر هنیشته ولی تاریخ‌دون‌ها اینتا مسئله سر گپ دارننه. مارکوس اورلیوس جه اتا شلمون (ستون) و اتا موجستمه هنتا رم شهر دله کته که ونه جنگ دله برنده بیّن ره یاد یارنه. «مدیتیشن» هم کتابی هسه که وه بنویشت بی‌یه و فلسفه موضوع دارنه و رواقیون فکر ره میّن کنده. این کتاب ره هنتا که هنتا هسه، خله گت آدمون تعریف کنّه. دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۳۰	تبری تقویم ات‌تی ساسانی تقویم هسته که دِوازّه ما دارنه که وشون همه سی روزونه: فردینه ما، کِرچه ما، هَره ما، تیره ما، مِلاره ما، شروینه ما، میره ما، اونه ما، ا‌رکه ما، دِه ما، وَهمِنه ما و نوروزه ما. اونه ما و ارکه مای میون پنج روز فاصله دَرِه که ونه نوم پَنجِک یا پتک روز جه معروف هَسّه و بِرابِری کِنده خورشیدی سال ِفروردین مای اولین پنج روز ره و اگِر سال کبیسه بوئه ۳۰ اسفند ما ره شیشک گِنّه. هرسال روز ۱ فردینه ما تبری تقویم رِه اتا سال اضافه وانه. اسا سال ۱۵۳۷ تبری هسته. اینتا روز ۲ مرداد هجری شمسی یا ۲۴/۲۵ جولای ِمیلادی جه برابری کانده. تبری تقویم ِسرسال کبیسه‌گیری چارساله وسّه، شمسی تقویم جه ات‌کمه فرق و فَسِل کارده و ات‌کمه خوردته بی‌یه و زمونی که ۲ مرداد ما شمسی جه عیدی برسی‌یه، وه ره شمسی تقویم جه هماهنگ هاکردنه و ونه سرسال ره اتجا اسّانینه. دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۳۲	وارنگی روسـون ِلشکرکشی، مازرون دریا جه ات‌سری نظامی عملیاتون ِنوم هسته که میون سال‌های ۸۶۴ و ۱۰۴۱ میلادی انجام بَییتنه و وشون ِهدف مازرون دریایِ ساحلی شهرون بی‌یه. وارنگی روس‌ها اوایل قرن نهم میلادی بعنوان پوست، عسل و برده‌یِ تاجر بمونه سرکلند (اسلامی سرزمین‌ها) دله. این تاجرون ولگای تجاری مسیر دله خرید-فروش کاردنه. وشون ِاولین حمله‌ئون حدود سال‌های ۸۶۴ تا ۸۸۴ میلادی بی‌یه و وشون اولین کش تبرستون علویون ره حمله هاکردنه که البته نسبت به حملاتی که بعداً جاهای دیگه ره انجام هِدانه، ات‌سری پچوک ِحمله بی‌یه. وشون ِگت-گتِ حملات سال ۹۱۳ میلادی جه شروع بیّه که ۵۰۰ تا درازکشتی جه گرگان و ونه اطراف ره بَییتنه. وشون این حملات سَره ات‌سری وسیله و برده شه همراه بَوِردنه و وَردَگِردِستن گادِر که خاستنه شمال طرفی بورِن، ولگایِ دلتا دَرون، مسلمونِ خزرون وشون ره حمله هاکردنه و حتی هرکی فِرار هاکرد بی‌یه ره هم تا ولگایِ میونه دِمبال هاکردنه و بَکاشتنه. وارنگی روس‌هایِ دومین گتِ حمله هم سال ۹۴۳ بی‌یه؛ این گادِر ایگور اول وشون ِرهبر و شاه بی‌یه. روس‌ها این دَفه خزرهایِ دولِت جه توافق هاکردنه که وشون ِسامون دله امنیت دارِن. وشون تا کورا روخنه و قفقاز ِمیونه پیشی بوردنه و سال ۹۴۳ موفق بینه بردعه، که اران (= آذربایجون ِإسای کشور) دله مهمترین شهر و نیشتگا بی‌یه، ره بَییرِن. روس‌ها اونجه چن ماه دَیینه و ات‌خله آدِم ره قتل‌عام هاکردنه و ات‌خله وسیله غارت هاکردنه. وشون نخاستنه اونجه جه وَردَگِردِن ولی وشون دله ««خونی اِسال» ِمریضی دَکِته و همینسه مجبور بَیینه وَردَگِردِن. زمونی که سویاتوسلاو اول کییفی روسون ِشاه بیّه، سال ۹۶۵ میلادی، شه لشکر ره دستور هِدا که خزرونِ دولِت ره رِقِد بَدِن، تا مجبور نَواشِن وشون ره هر دور باج هادِن. اگه خزرها، که اتی تورک ِطایفه بینه و قفقاز ِشمال دَیینه، دیگه اونجه نَیی‌بائِن، ولگایِ شمال تا جنوب تجاری راهون روس‌ها وسّه امن بی‌یه و وشون تونِستنه اِستِپی مناطق و سیو دریا جه استفاده هاکِنِن. تازه روس‌هایِ جمعیت سویاتوسلاو ِجنگون ِپه رشد هاکرده و اسلاوی مردمون فرهنگ این منطقه دله رشد هاکرده و جمعیتی ساختارون منطقه دله عوض بیّه. سال ۱۰۳۰، روس‌ها شروان ِشهر ره حمله هاکردنه و گنجه‌یِ حاکم وشون ره ات‌خله پول هِدائه تا بیلقان ِشورش ره ونه وسّه سرکوب هاکِنِن. نوامبر سال ۱۰۳۱، وشون باکو نزدیکی شکست بخاردنه و اخراج بَیینه. سال ۱۰۳۲ روس‌ها دِباره شروان ره حمله هاکردنه و این حمله دله الانان و سریرهایِ طوایف وشون جه متحد بَیی‌بینه. محلی مسلمون‌ها سال ۱۰۳۳ روس‌ها ره شکست هِدانه. روس‌ها بعداها اغوزها ره کومِک هاکردنه که خارزم ره بَییِرِن. سال ۱۰۴۱ آخرین بار وسّه وایکینگ‌ها مازرون ِدریا ره حمله هاکردنه که اینگوار دوردست‌گشا ِداستان‌ها این حملات ره تعریف کانده و گانه که چتی گرجستون-بیزانس ِجنگ سَره و احتمالاً ساسیرتی جنگ دله روس‌ها بمونه و جنگ دله شرکت هاکردنه. بعد اون جنگ‌ها دیگه بالتیک و مازرون ِدریا میون راهون رِقِد بوردنه و دریایی سفرون دوره تموم بیّه. دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۳۵	واسیلی (واسو) ایوانویچ آبایف، که وره آبایتی هم ونگ دانه. (روسی زوون: Василий Иванович Абаев) آسی زوون‌شناسِن بی‌یه که ایرونی زوون‌ئون و ونه جیرچله آسی زوون ره تخصص داشته. آبایف، کوبی (Kobi) روستا، گورجستونِ تفلیس اوستان، روسیه امپراتوری دله دنیا بموئه. وه تفلیس گیمنازیوم دله ۱۹۱۰−۱۹۱۸ جه درس بخونسّه و ۱۹۲۵ سال لنین دونشگا جه فارغ التحصیل بَیّه. وه فردمن دستِ بن شاگردی هاکرده و ایرانی زوون واجه شناسِنّی‌یِن ره ونه رانمایی جا بخونسّه، وه دیگر جونِ زوون شناسن‌ئون واری نیکولاس مار جه تاثیر بیّته، و ۱۹۲۸ مارِ موسسه جا مولحق بیّه. نیکولاس مارِ بمردن په وه میدانی کار و ایرونی موضوعات وسه بورده اوستیا و تا دِیِمین جهونی الجه‌‌یِ تموم بیّن گدر همونجه دیّه. ۱۹۴۵ سال وه پئی هاکرده بورده لنینگراد و شه بنویشته‌ئون ره که نارتِ سوت (حماسه) خوری بی‌یه و اتّا واجه‌نومه و زوونِ دستور ره آسی زوون وسّه تنک هاکرده. ژوزف استالین گدر، نیکولاس مارِ زوون‌شناسی تئوری‌ئون محکوم بَیّه و همینسه مارِ موسسه‌یِ آدم‌ئون ره تصفیه هاکردنه ولی آبایف ره کاری ناشتنه. ۱۹۵۰ شِروء بَیّنِ گدر، آبایف، جهونی شناسا بیّه و وره سکا و سرمت زوون‌ئون شناسنیّن خوری دونا دونستنه. شه رَفِخ جرجس دومزل کومکِ جا، آبایف، سکایی زوون‌ئون و جدید آسی زوون ارتباط ره سراق هدائه. وه هم‌چنین سِراق هدا کا آسی و سلتی میتولوجوی اتی دئیر جا موندِنّه. ونه بت ترین و پِر اهمیت ترین اثر، آسی زوون ریشه شناختی فرهنگ هسّه، که وره بر اساس ۱۹۰ زوون‌ئون و گویش‌ئون محتویات و اطلاعات جه بنویشته، که ونه ۴ جلد، ۱۹۵۹ تا ۱۹۸۹ گدر تنک بیّه و شوروی دله و شوریِ بریم هم شناسا بیّه. واسیلی آبایف صد سالگی گدر سنت پترزبورگ دله بمرده. چند سال یور تِر، تسخینوالی دله اتا یاد‌بود بنا وِنسّه بسات بیّه. دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۳۸	مار ماری امانوئل که ونه اصلی نوم رابرت شلیمون هسه (بزا روج: ۱۹ جولای ۱۹۷۰ میلادی) وه اته اَشیری استرالیایی اعظم اسقف هسه. وه خار کورد مسیحه کلسیا اسقف هسه کا وکلی نیو ساوت ولز دله دره. ۲۰۱۱ دله امانوئل باستانی شرقی کلسیایِ اسقف بوی‌یه اما ۲۰۱۴ دله وه تکفیر بوی‌یه. ۲۰۱۵ دله وه خدسر بوهاردنه و اته سنتی شرقی سریانی کلسیا بساتنه. ماری امانوئل یا همو رابرت شلیمون ۱۹۷۰ دله حبانیه شهر دله عراق دله اته اشیری خانمون دله دنیا بیموئه. ونه خانمون مشرق باستانی کلیسا دله عضو بینه. وه بغداد دله گت بوییه اما ونه خانمون ۱۹۸۵ میلادی دله عراق ره انگار هاکردننه و بوهاردننه سیدنی شهر استرالیائه دله. وه اوجه مدرسه بوهاردنه و درس بخوندسنه. امانوئل ۱۹۹۰ میلادی بانکه مدیر بوییه، دمالتر وه شماش بوییه و دمالتر ۲۰۰۹ دله کشیش بوییه. ونه موعظه ئون یوتویوب و فیسبوک دله پدا بونه، وه اینترنت دله خله دمالی دارنه و وشونه جا پشوونی گیرنه. وه شه موعظه ئون ره یوتوب دله لایو استریم واجار کانده؛ وه هوموسکشوآلئون جا و استرالیایه وته‌ویر کوید ۱۹ئه قبال اراد گیرنه و همیسه روشناس هسه. ۱۵ آپریل ۲۰۲۰ امانوئل و پنج تن دیر اته مسلمون جوون بسته کارد بخردننه؛ وشون لایواستریم دله دینه کا اته تسبی مسلمون امانوئل ره دوره هاکردنه و کارده پشتی امانوئله سر کارد بخردنه. امانوئل جان در بوردنه اما شه راسی چش ره بباتنه.... دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۴۱	ونه موجستمه وارتان مامیکونیان اتا ارمنستون ره رهبر بی‌یه. وه هامازاسپ مامیکونیانِ ریکا و ساهاک پارتوئه نوه بی‌یه کا ۳۸۸ تا ۳۹۱ میلادی لا دنیا بیموئه و مورخونی یغیشه وارداپت بمون ونه راجب بنویشتنه. وه آوارایر نورد ۴۵۱ میلادی دله دله بمردنه. وارتان مامیکونیان شه دَرس ره اونتا مکتب خنه بخوندسنه کا مسروپ ماشتوتس واغارشاپات شهر دله وه ره بنا بشتنه ۴۲۰م دله، مقدس ساهاک وارتان ره مسروپ ماشتوتس همپا رائی هاکردنه قسطنتنیه و قیصر تئودوسیوس دوم وه ره بیزانس ارمنسون قاشون سَلار هاکردنه. وه ۴۲۲ میلادی سال دله دگردنه واغارشاپات و هموگدر بوردنه تیسفون و به بهرام پنجم وه ره اران ارمنسون سپهبد هاکردنه. وارتان دیم یزدگرد همپا بوردنه شرق و کوشانیون جا دپیتنه و دمالتر الجه کلچور بیه، دگردنه شه دیما. ۴۴۹ م دله، دیم یزگرد اته دسوره ارمنی شون ره هادائه کا بنه دارئون و اشراف و سَلارون ونه مسیحیت ره بنه بِلِن و زردشتیت ره دا بیرن. ارمنی گت مردیون یزدگرد پسغوم هادائن وسه، آشتیشات شهر دله گرد بینه. وارتانم اینتا شورا دله دییه. وشون هیرا گپ بزوئنه و قصد هاکردنه یزدگرد دسوره ره پس بزنن. اِتی آوارایر نورد پا بیتنه و ساسانیون قاشون بوردنه را دکتنه ارمنسون. دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۴۴	تیرمای سیزده یا لال شو اتا گتِ جشن هسته که تيرمای تبریِ سيزدهمين روز گدر جشن گیرنه. این مراسم مازرون و گیلان مردم میون جشن بهیت بی‌یه. تیرمای سینزهِ اصل-ریشه دقیقاً میّن نی‌یه ولی افسانه‌ئون دله روایت خلوئه؛ اتاشون که ویشته طرفدار دارنه، این هسته که آرش کمانگیر این شو بورده دماوند تک جه تیر ووشا تا ایران و تورانِ سامون ره اینتی رسد هاکنه. تیرمایِ شو رسم-رسوم زیاد هستنه. اتاشون «لال» مراسم هسته که ات‌نفر شه دیم ره سیو کنده و بصتینکلا لال وونه و مله‌گردی کنده و بخوند-بخوند همراهی، مردم سره جه شیرنی جمع کننه. این شویِ سفره و شوچره هم معروف هسته و محلی خراک و شیرنی آماده کنه و سفره په شعر خوندنه و امیری جه فال گیرنه. دقیقاً میّن نی‌یه کجه جه این جشن شروع بیه و ونه تاریخی یا اساطیری ریشه چچی هسته؟ اپار (بعضی) اعتقاد دارنه که این جشن آرشِ تیر ووشائن جه ربط دارنه و سالروزی هسته که آرش بورده دماوند چکل و اونجه جه تیر رها هکرده تا ایران و تورانِ سامون ره میّن هاکنه. ات دسته هم گنّه که این روز دله کاوه بزو ضحاک ره بکوشته و «مهرگان» جشن دسوری هسته. یا وه ره امام علی دنیا بموئن جه ربط دنّه. نماشون وری که بی‌یه، جوون‌ها شیش‌چو گیتنه شه دست و ونه بن ره کیسه وندستنه و وچ‌وچون ره پیش اینگونه و مردمِ سِره در ره زونه و لال‌بازی و شعرخونی جه، صاحاب‌خنه جه شیرنی‌بخاه بینه. ات نفر که وه ره گتنه «لال»، شه دیم ره سیو کرده و دستمال وندسته شه سر و دکِّل گپ نزو. لال اکثراً مرد آدم بی‌یه و کم پیش إنه که کیجائون لال بون. لال وسّه کسی بوئه که مردم وه ره خار آدم بشنوسن. وه ره گتنه دوازدهم شو قارمرض دله غسل هکنه و پاک تن داره و گپ نزنه تا ات‌موقع خطایی (غیب و دِرو-دَون دسوری) ونجه پیش نئه. البته اتی نظر این هسته که بچا ئو کته تا ونه زىوون بند بئه و نتونه گپ بزنه. لال اتا شیش‌چو داشته که وه ره «لال شیش» گتنه و مردم ره بزو-بوشه، گتنه شگین دارنه و برکت یارنه و تا سال دیگه مریضی و ناخشی نییرنه. لال ره وردنه زنان که حامله نئینه یا کیجائون که خاستگارچی نداشتنه یا دار که میوه ندا ره تن‌سُسنه که وشون تن برکت دکفه... دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین
۴۸	کتاب جلد کوری اتا داستانی کتاب هسته که ژوزه ساراماگو، ١٩٩۵ سال دله، بنویشته و ونه زوون پرتغالی هسته. این کتاب وسه، ساراماگو ادبیات نوبل جایزه ره بیته. کوری اتا سمبلیک و نمادین آسنی (داستان) هسته. سارامگو این کتاب دله هیچ کاراکتری وسه نوم نی‌یشته. وه هیچ نقطه و ویرگول دیگر علامتی هم نی‌یشته و بعضی جا میّن نی‌یه دقیقاً کمین کاراکتر دره گپ زنده. کوری ِکتاب ره خله زوون‌ها جه دگاردنینه و ونه سر جه اتا آمریکایی فیلم هم بساتنه. ونه دمباله هم اتی کتاب هسته که بینایی نوم دارنه و ونه اصلی کاراکترون اونجه هم درنه. آسنی (داستان) اتا چراغ راهنمایی پشت شروع وونه؛ اتا تاکسی راننده فرمون پشت نیشته که وقتی چراغ سبز بیه، شونگ و واویلا سر دنه و گنه که هچی نویمبه. مردم جمع وونه و وه ره کومک کنه که ماشین ره راه‌سر جه بیره تا ترافیک نوو. اتی مردی وه ره تن اِنه و فرمون پشت نیشرنه تا تاکسی راننده ره سره برسنه. د به د شونه راننده‌ی سره و مردی که کومک بمو، آخرسر وسوسه وونه که تاکسی ره بدزده. این دزد مردی هم تا شو نئی، کور وونه. ات‌جور هم کور وونّه که همه چی ره اسپه وینّه؛ نا سیو. خال کندی همه چی سر شیر بشندی بوئن. دزد فردا_صِوی شونه چشم‌پزشکی، دکتر پلی. اسا دکتر مطب دله هم ات‌خله مریض انتظاری کشنه که وشون نوبت بوو. نویسنده اینان ره هم اتا-اتا معرفی کنده و بعدا وشون کور بین آسنی ره هم تک-تک گنه. ولی اسا اینجه دزد شونه دکتر پلی و شه مریض بیّن خوری هرچی دونده ره گنه. دکتر شو شونه سره و تا سحر هرچی کتاب دره ره خوندنه ولی نتیجه نئیرنه. وه متوجه وونه که اینتا مریضی جدید هسته. روزهای بعد مریض‌های دیگه هم همین علامت‌ها جه اِنه دکتر پلی. دکتر مسئولان ره خور کنده که اتا جدید ِناخِشی دکته که مُسری هسته. حکومت هرکس مریض بينه و وشون اطرافیان که وشون جه ارتباط داشتنه ره جمع کنده و گرد ره ورنه اتا رقد بورده ساختمون دله قرنطینه کنده. ساختمون په هم سرباز یلنه که وشون در نشوئن. هر روز وشون وسه خراک هم یارنه. خدی دکتر هم کور بیه و وه ره هم گیرنه. دکتر زنا با این که مریض نیه، شه شی همراهی انه و تنها کسی هسته که ساختمون دله مریض نی‌یه. وه مقار ننه و تا آخر ساختمون دله دره. ساختمون دله کم‌کم مردم شرایط جه عادت کندنه. اتی گروه زورگو آدمون سیوا وانه و بقیه جه دزدی کانه و زنان ره تجاوز کانه. دکترِ زنا باقی زنان ره یک‌پشت کنده و زورگو آدمون رئیس ره کِشِنه. ساختمون بریم (=بیرون) هم وضع دره تغییر کنده و کم‌کم شهر مردم گرد کور بَینه. این گدر ساختمون وسه خراک ننه و سربازونی که پاس دانه، تنک‌ترو بینه. چن نفر ساختمون جه در انّه و شهر دله دیکون‌ها ره غذا پیدا هاکردن وسه چرخه‌تو زندنه. آخرسر وارش انه و همه ره شفا دنه. دمباله تلمبار هوجی‌بئی دچی‌ین