یار مستی اتا گیاه هسته که سمشکه (آفتابگردون) جه همتبار هسته و ونه اصل شمالی امریکای قاره جه بمو. این گیاهِ بیخ (ریشه) بخردنی هسته و خله توم وه ره ترشی دریارنه و همینسه وه ره دنیایِ معتدل نواحی خار-خار عمل یارنه. بعضی کشورون دله یارمستی ره زراعت کنه ولی خله مناطق هم شه خِدرو درإنه. یارمستی تنک بیّن سریع هسته و ونه ریشه مقاومت باعث هسته که راحت تونده زمین ره بیره.
یار مستی اتا چن-ساله واش هسته که ۱.۵ تا ۳ متر بلند وونه. ونه ولگون اینتی درإنه که انبارهیِ بِن، دیم-به-دیم بالا-طرفی رشد کنّه. ونه ولگ خشن هسته و پُرز دارنه. ونه بِنته ولگ گتته وونه و تا ۳۰ سانت گت وونه ولی هرچی بالاته إنه، ونه ولگ کچیکته هسته.
یار مستی گُل (گال) زرد-رنگ دارنه و سر-چله جمع وونّه و وشون قطر ۵ تا ۱۰ سانت جه رسنه. اتا انباره تن جه ۱۰–۲۰ تا و اتا گیاه جه تا ۶۰ تا گُل دریارنه. ونه گل، بو هم کنده و سَوِک بو دارنه و بصتینکلا وانیلی-شوکولاتی بو دِنه.
ونه ریشه (بِخ) معمولاً ۷.۵ تا ۱۰ سانتیمتر طول و ۳ تا ۵ سانتیمتر کلفتی دارنه؛ غده-غده رُشد کنده بنسه ره موندنه. وه ره خام دست بزنی، راحت إشکنه و تُرد هسته. ونه رنگ هم کمرنگ قهوهای تا اسپه، قرمز یا ونفش تونده تغییر هاکنه.
یارمسّی ره اولبار آمریکایِ سرخپوستون دِکاشتنه.
ساموئل دو شامپلن (فرانسوی سیاح) اونگدر که بورد بییه آمریکا، کشف هکرده که اونجهیِ بومی مردمون ماساچوست دله ریشهای کشت کنّه که کنگل مزه ره دِنه. سال دیگهسه، شامپلن دگرسته همون شهر و بدییه که ونه ترنه ریشه خله چغندر ِولگ مزه ره دارنه. شامپلن این یارمستی ریشه ره بیته-بَورده فرانسه. چن توم بگذشته په، پتروس هوندیوس (هلندی گیاهشناس) ونه اتا ریشه ره شه باغ دله، هلند دله، دکاشته و فکرش هم نکرده که ونه دست بَیره ولی یارمستی نوج بزو و گل هدا. کاشف بعمل بمو که یارمستی خله اروپایِ هوا جه سازگار هسته و اتدقستی تموم جا بیه یارمستی. تا دهه ۱۶۰۰ اواسط، یارمستی ره گردِ اروپا و آمریکایِ قاره دله إستٮفاده کردنه و وه ره خِراک بپتن دله تا مال و حیوونِ خِراک وسه کار زونه. فرانسویها همهتا جه ویشته یارمستی خِردنه و قرن نوزدهم اونجه یارمستی اتا دِلِوست غذا بییه.
دمبالهتلمبارهوجیبئی
